Innlent | Morgunblaðið | 12.2.2026 | 7:00 Almannavarnir á óvissutímum Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir mbl.is/Karítas Aðsend grein úr Morgunblaðinu Almannavarnir voru stofnaðar með lögum frá Alþingi árið 1962. Hlutverk almannavarna var að skipuleggja og gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir að almenningur yrði fyrir tjóni af völdum hernaðaraðgerða og ekki síður að veita aðstoð vegna mögulegs tjóns. Meginverkefnin voru áætlanagerðir vegna herðnaðarátaka, kjarnorku- og sýklavopna. Kúbudeilan stóð enda yfir og stjórnvöld voru með hugann við að tryggja öryggi almennings með tilliti til afleiðinga mögulegrar kjarnorkuárásar. Fimm árum síðar urðu þær breytingar að ekki var eingöngu litið á viðbrögð við hernaðaraðgerðum sem hlutverk almannavarna. Almannavarnir fengu hlutverk hvað varðar náttúruhamfarir og aðra vá. Þetta er upphaf almannavarna. Blessunarlega hefur ekki reynt á hlutverk þeirra í tengslum við hernaðarlegar ógnir á liðnum árum og flest tengjum við almannavarnir fremur við náttúruvá og heimsfaraldur. Staðreyndin er þó sú að við slíkar ógnir leika almannavarnir lykilhlutverk hér á landi. Keðja sem myndar sterka heild Íslenska almannavarnakerfið hefur ítrekað sannað gildi sitt og árangur Íslands hefur raunar vakið eftirtekt annarra þjóða. Við eigum þrautþjálfað starfsfólk sem samhæfir aðgerðir, sveitir sjálfboðaliða í björgunarsveitum um land allt, lögreglumenn í héraði og landhelgisgæslu í lofti og á sjó. Almannavarnir eru keðja af aðilum sem saman mynda sterka heild. Við Íslendingar eigum mikla, og á köflum sára, sögu af afleiðingum náttúruhamfara. Þjóðin hefur aftur og aftur sýnt að samtakamátturinn er mikill á erfiðum tímum. Alltaf höfum við verið einhuga um að almannavarnir eiga að vera sterkar vegna þess að þjóðin skilur mikilvægi þessara varnarinnviða okkar. Nú hefur Alþingi til meðferðar frumvarp um heildarendurskoðun á almannavörnum en núgildandi lög eru frá 2008. Og aftur hafa aðstæður breyst. Óvissa í alþjóðamálum hefur gert að verkum að aftur eru aðrar ógnir en af hálfu náttúrunnar ofarlega á baugi. Fyrsta lína varna eru borgaralegir innviðir Grimmilegt innrásarstríð Rússa gagnvart Úkraínu hefur áhrif á Evrópu alla. Ógnirnar hafa færst nær á liðnum vikum. Þetta breytta landslag í Evrópu og vaxandi spenna í alþjóðamálum hefur aukið áherslu og fjárfestingar Evrópuríkja í öryggis- og varnarmálum. Innan Atlantshafsbandalagsins hefur verið lögð þung áhersla á að ríki efli áfallaþol og tryggi þannig að hvert og eitt ríki sé betur í stakk búið til að takast á við hvers kyns áföll. Evrópusambandið hefur sömuleiðis lagt aukna áherslu á að ríki efli áfallaþol í starfsemi mikilvægra innviða, svo sem innan fjarskiptamarkaðar. Hluti af regluverki Evrópusambandsins fellur undir EES-samninginn og mun því koma til innleiðingar hér á næstu árum. Áfallaþol og viðmið NATO Markmið íslenskra stjórnvalda eru skýr um að efla áfallaþol samfélagsins og auka vægi fyrirbyggjandi aðgerða. Skýrslan Áfallaþol á grundvelli viðmiða Atlantshafsbandalagsins sem gefin var út í lok árs í fyrra var mikilvægt framlag. Áfallaþol snýst í stuttu máli um getu samfélags til að halda uppi samfélagslegri þjónustu og starfsemi mikilvægra innviða þegar áfall verður. Hlutverk allra aðila verða að vera skýr, bæði hvað varðar verkaskiptingu og ábyrgð. Áfallaþol snýst jafnframt um getu samfélaga til að endurheimta eða bæta ­lífsskilyrði í samfélaginu í kjölfar áfalls. Ísland hefur á vettvangi NATO skuldbundið sig til að verja 1,5% af vergri landsframleiðslu fyrir árið 2035 til að styðja við öryggi og varnir landsins. Fyrir herlausa þjóð blasir við að innlendar og borgaralegar varnir leika enn stærra hlutverk en ella. Hér er auðvitað meðal annars átt við almannavarnakerfið í heild, en jafnframt innlendan viðbúnað á borð við landhelgisgæslu og löggæslu, þar með talið greiningargetu lögreglu. Borgaralegir innviðir eru fyrsta lína varna, hvort sem ógnir eða hættur eru af völdum náttúru, brotahópa eða ríkja. Ný heildarlög um almannavarnir Alþingi hefur eins og áður sagði nú til umfjöllunar frumvarp til nýrra almannavarnalaga. Engin ástæða er til að umbreyta sterku kerfi sem hefur reynst okkur vel, heldur má frekar líta á endurskoðunina sem eðlilega uppfærslu. Við ætlum að skýra betur skyldur og ábyrgð allra sem vinna að almannavörnum. Frumvarpið byggist á miklu samráði og greiningum síðastliðin tvö ár. Sterk og skýr löggjöf er mikilvægur liður í að styrkja almannavarnir og þol samfélagsins fyrir mögulegum áföllum, hvort sem þau eru af völdum náttúru eða af mannavöldum. Markmiðið er einfaldlega að gera sterkt kerfi enn sterkara. Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir, dómsmálaráðherra. Fáðu aðgang að þessari grein Til þess að lesa þessa frétt í fullri lengd þarftu að skrá þig inn. Nýskráning er ókeypis og án skuldbindingar. – það er ókeypis og án skuldbindingar. Innskráning Gleymt lykilorð? Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Skólastýra skotin til bana Barði hús að utan ölvaður Almannavarnir á óvissutímum Væringar í Vopnafjarðarhreppi Starmer krefur Ratcliffe um afsökunarbeiðni Jafnræði í grásleppuveiðum Almannavarnir á óvissutímum Fleira áhugavert Þriggja barna faðir en ekki hryðjuverkamaður Starmer krefur Ratcliffe um afsökunarbeiðni Hættir eftir árangurslausa kvörtun til umboðsmanns Íslendingar hvattir til að huga að heimför Íslendingar hvattir til að huga að heimför Bæjarstjórinn einn á móti „Maður er stundum með óbragð í munninum“ Smitaður af berklum: Sýna starfsfólki engan stuðning Ekki með eigin flokk að baki sér Inga tekur fimm með sér úr félagsmálaráðuneytinu 29% fyrirtækja fá starfsfólk seint úr fæðingarorlofi „Forsætisráðherra er bara að ljúga að þjóðinni“ Unnið gegn eigin markmiðum Með Icelandair á nyrsta McDonald's heims Sonur Sólveigar Önnu fer fram fyrir Miðflokkinn Símarnir fimm komu flatt upp á fangelsisyfirvöld Sindri mættur fyrir dóm Var að máta föt á Tene þegar hann frétti af vinningnum Þung refsing þar sem hryðjuverk voru í undirbúningi Ársæll skólameistari kominn í veikindaleyfi Hættir eftir árangurslausa kvörtun til umboðsmanns Myndskeið: Alelda bílar á bílaplani í Breiðholti Vísað úr landi degi eftir þjófnað Sandur hleðst upp við Dyrhólaey Látinn eftir slys á Miklubraut Bestu íbúðakaup Íslandssögunnar? Nafn drengsins sem lést í slysi á Miklubraut Sonur Sólveigar Önnu fer fram fyrir Miðflokkinn Mikill viðbúnaður vegna umferðarslyss á Miklubraut Myndskeið: Hæfileikar Sögu vekja heimsathygli Óska eftir vitnum að alvarlegu slysi Björgunaraðgerðir í Reynisfjöru hafnar Andlát: Valgarð Már Jakobsson Tæplega 600 skráð sig úr flokknum Skólastýra skotin til bana Barði hús að utan ölvaður Almannavarnir á óvissutímum Væringar í Vopnafjarðarhreppi Starmer krefur Ratcliffe um afsökunarbeiðni Jafnræði í grásleppuveiðum Almannavarnir á óvissutímum Fleira áhugavert Veruleg fjölgun í íslenskum málum hjá Eurojust „Hvar eru þessir eftirlitsaðilar?“ Þriggja barna faðir en ekki hryðjuverkamaður Væringar í Vopnafjarðarhreppi Íslendingar hvattir til að huga að heimför Bæjarstjórinn einn á móti „Maður er stundum með óbragð í munninum“ Smitaður af berklum: Sýna starfsfólki engan stuðning Ekki með eigin flokk að baki sér Inga tekur fimm með sér úr félagsmálaráðuneytinu 29% fyrirtækja fá starfsfólk seint úr fæðingarorlofi „Forsætisráðherra er bara að ljúga að þjóðinni“ Unnið gegn eigin markmiðum Með Icelandair á nyrsta McDonald's heims Sonur Sólveigar Önnu fer fram fyrir Miðflokkinn Símarnir fimm komu flatt upp á fangelsisyfirvöld Sindri mættur fyrir dóm Var að máta föt á Tene þegar hann frétti af vinningnum Þung refsing þar sem hryðjuverk voru í undirbúningi Ársæll skólameistari kominn í veikindaleyfi Hættir eftir árangurslausa kvörtun til umboðsmanns Myndskeið: Alelda bílar á bílaplani í Breiðholti Vísað úr landi degi eftir þjófnað Sandur hleðst upp við Dyrhólaey Látinn eftir slys á Miklubraut Bestu íbúðakaup Íslandssögunnar? Nafn drengsins sem lést í slysi á Miklubraut Sonur Sólveigar Önnu fer fram fyrir Miðflokkinn Mikill viðbúnaður vegna umferðarslyss á Miklubraut Myndskeið: Hæfileikar Sögu vekja heimsathygli Óska eftir vitnum að alvarlegu slysi Björgunaraðgerðir í Reynisfjöru hafnar Andlát: Valgarð Már Jakobsson Tæplega 600 skráð sig úr flokknum