Endurskoðuð fráveitutilskipun Evrópusambandsins (tilskipun (ESB) 2024/3019) var samþykkt í nóvember 2024 og kemur í stað tilskipunar 91/271/EBE sem íslensk reglugerð um fráveitur og skólp nr. 798/1999 byggir á. Tilskipunin er EEStæk og verður því innleidd hér á landi á næstu árum. Sem fulltrúi í Samráðshópi um fráveitur, sem vinnur að greiningu á áhrifum, kostnaði og umfangi tilskipunarinnar fyrir Ísland, tel ég rétt að draga fram nokkrar lykiltölur og þær spurningar sem þær kalla á. Staðan í dag er langt frá ásættanleg Þótt innleiðing nýrrar tilskipunar sé stór áskorun þarf fyrst að horfast í augu við að við stöndum okkur ekki nægjanlega vel. Samkvæmt stöðuskýrslu Umhverfi og Orkustofnunar fyrir árið 2024 búa um 344.237 íbúar, eða um 90% þjóðarinnar, í 29 þéttbýlum með yfir 2.000 persónueiningar (PE). Hreinsunarstigið þar er sláandi: um 14% skólps fer óhreinsað í viðtaka, 82% fer í gegnum grófhreinsun eina og sér, 1% fær eins þreps hreinsun og aðeins um 3% fær tveggja þrepa hreinsun. Af öllum þéttbýlum landsins yfir 2.000 PE uppfylla einungis Borgarnes og Dalvík kröfur núgildandi reglugerðar. Til samanburðar má nefna samantekt Tiwari og fleiri í ritinu Discover Water (2025) um fráveitur á Norðurlöndum. Þar kemur fram að á Íslandi fá aðeins um 4% skólps tveggja þrepa hreinsun en hlutfallið er nærri 100% í Svíþjóð og Finnlandi og um 90% í Noregi. Að halda því fram að ekkert þurfi að gera væri því óábyrgt. Ísland þarf að bæta fráveitumál sín óháð því hvaða tilskipun ESB samþykkir. Kostnaðurinn: 78 til 127 milljarðar króna Kostnaðarmat verkfræðistofunnar EFLU, unnið fyrir samráðsferlið, teiknar upp umfang fjárfestingarinnar. Til að ná núgildandi kröfum reglugerðar 798/1999 í þeim 85 þéttbýlum sem tilskipunin nær til er áætlaður stofnkostnaður 28,6 til 46,4 milljarðar króna. Til viðbótar bætast kröfur nýju tilskipunarinnar, sem EFLA metur á 49,5 til 80,5 milljarða króna. Samanlagt erum við því að tala um 78 til 127 milljarða króna fjárfestingu í fráveitumannvirkjum á næstu einum til tveimur áratugum, eða nálægt 200 til 325 þúsund krónur á hvern íbúa landsins. Þessu til viðbótar kemur svo rekstrarkostnaður, endurnýjun og viðhald til lengri tíma. Stærstu einstöku verkefnin eru á höfuðborgarsvæðinu. Í kostnaðarmatinu er til dæmis bygging þriðja þreps hreinsunar við Klettagarða í Reykjavík metin á 20,9 til 34,0 milljarða króna og fjórða þreps hreinsun, þar sem lyfjaleifar og örmengunarefni eru fjarlægð, á 5,0 til 8,1 milljarða króna. Þetta eru ekki fjárhæðir sem rúmast innan hefðbundinnar gjaldskrár sveitarfélaga. Það er blákaldur veruleiki að ef ekkert verður að gert munu fráveitugjöld heimila og fyrirtækja hækka umtalsvert, eða þá að sveitarfélögin þurfa að forgangsraða öðrum innviðaverkefnum til hliðar. Íslensk sérstaða – viðtakinn skiptir máli Tilskipunin er að verulegu leyti hönnuð með það í huga að leysa vanda sem íslensk strandsvæði glíma ekki við. Evrópsk árnet skila næringarefnum út í lokuð eða hálflokuð hafsvæði eins og Eystrasalt, Norðursjó og Miðjarðarhaf, þar sem ofauðgun og súrefnisskortur eru alvarleg vandamál. Íslenskt skólp fer hins vegar í langflestum tilvikum í opið Atlantshaf, í næringarsnauð hafsvæði þar sem sterkir straumar og mikil vatnsskipti tryggja hraða þynningu. Tiwari og félagar (2025) benda sérstaklega á þennan mun þegar þeir fjalla um norrænar aðstæður. Þetta þýðir ekki að við eigum að sleppa hreinsun. Lífrænt álag, örplast, lyfjaleifar og sýklalyfjaónæmi eru raunveruleg álitamál líka hér við land. En þegar krafa er gerð um þriðja þreps hreinsun – sem beinist fyrst og fremst að köfnunarefni og fosfór – í þéttbýli sem losar í viðtaka án mælanlegrar ofauðgunar, þá er eðlilegt að spyrja hvort kostnaður og ávinningur fari saman. Þriðja þreps hreinsun er orkufrek, eykur kolefnisspor fráveitunnar og krefst umtalsverðs land og efnanotkunarþáttar, án þess að umhverfislegur ávinningur sé alltaf augljós við íslenskar aðstæður. Takmarkað svigrúm til undanþága Ýmsir hafa væntingar um að hægt verði að semja sig frá ströngustu kröfum tilskipunarinnar. Þær væntingar eru raunsæjar að mjög takmörkuðu leyti. Í tilskipuninni eru tiltekin frávik, en þau eru þröng og einkum bundin við frestun tímamarka fremur en efnislega undanþágu frá sjálfum kröfunum. Ákvæði um köld skólpvötn getur lengt frest minni þéttbýla (1.000 til 2.000 PE) til ársins 2045 í stað 2035, en nær ekki til stærri þéttbýla. Sérákvæði um svæði í yfir 1.500 metra hæð og svokölluð „jaðarsvæði“ (e. outermost regions) á grundvelli 349. gr. SEB eiga ekki við hér á landi. Helstu lokafrestir standa því í raun óhaggaðir: tveggja þrepa hreinsun fyrir þéttbýli á bilinu 1.000 til 2.000 PE þarf að vera komin í lag fyrir 2035, tveggja þrepa hreinsun fyrir strandsvæði með 2.000 til 150.000 PE fyrir 2037, þriðja þreps hreinsun fyrir Klettagarða fyrir 2039 og fjórða þreps hreinsun fyrir 2045. Innan EES-ferlisins er hins vegar til staðar svigrúm til að halda uppi rökstuddri umræðu við ESB um efnislegar aðlaganir. Ef færð eru sterk fagleg rök fyrir því að tilteknar kröfur skili litlum umhverfislegum ávinningi í íslenskum viðtökum ætti það að minnsta kosti að koma fram í EES-upptökutextanum og fylgja innleiðingunni eftir. Hvað þarf að gera? Ísland á ekki að leggjast gegn tilskipuninni. Hún er í mörgum greinum framfaraskref og markar raunsæjan metnað fyrir Evrópu. En við eigum að nálgast innleiðinguna af yfirvegun, með góðri greiningu á hverju þéttbýli fyrir sig, raunsæju kostnaðarmati og gagnsæjum umræðum um forgangsröðun og fjármögnun. Í fyrsta lagi þarf að tryggja að ákvarðanir um hreinsunarstig byggi á ítarlegu mati á viðtaka, ekki einvörðungu á stærð þéttbýlis. Þar sem þriðja eða fjórða þreps hreinsun skilar raunverulegum ávinningi – til dæmis vegna lyfjaleifa eða örmengunarefna nálægt vatnsverndarsvæðum – á að byggja hana upp. Þar sem ávinningurinn er hverfandi þarf að nýta allt það svigrúm sem tilskipunin býður til þess að forgangsraða fjármunum þangað sem þeir skila mestum árangri fyrir umhverfið. Í öðru lagi þarf samtal ríkis og sveitarfélaga um fjármögnun að eiga sér stað strax. Verkefni af þessari stærðargráðu verða ekki leyst af smærri sveitarfélögum án stuðnings, og óljóst er hvaða hlutverk ríkið, Lánasjóður sveitarfélaga og mögulegir Evrópusjóðir eiga að leika. Í þriðja lagi þarf Ísland að koma sjónarmiðum sínum um Atlantshafsviðtaka skýrt á framfæri innan EES-ferlisins og í framhaldinu innan vinnuhópa framkvæmdastjórnarinnar þegar afleiddar gerðir og leiðbeiningar verða mótaðar. Þar liggur raunverulegt tækifæri til að hafa áhrif á útfærsluna. Fráveitumálin eru komin á dagskrá til að vera. Spurningin er ekki hvort við ætlum að fjárfesta 78 til 127 milljarða króna í hreinsun skólps, heldur hvernig við gerum það skynsamlega, með hagsmuni íslenskrar náttúru, heimila og sveitarfélaga í forgrunni. Höfundur er veitustjóri Reykjanesbæjar og fulltrúi í samráðshópi um fráveitur. Greinin birtist fyrst í sérblaði Viðskiptablaðsins um Fagþing Samorku. Áskrifendur geta lesið blaðið í heild hér .