Það eru tíu ár liðin frá því að bylgja flóttafólks skall á ströndum og landamærum ríkja Evrópu; hundruð þúsunda manns voru þá á flótta frá borgarastríðinu í Sýrlandi og ógnarstjórn í öðrum ríkjum, í leit að öryggi og betra lífi í Evrópu. Árið 2015 er talið að meira en milljón manns hafi lagt á sig erfitt og í mörgum tilvikum lífshættulegt ferðalag til að ná þessu takmarki. En atburðirnir þá og árin á eftir hafa dregið dilk á eftir sér. Í mörgum ríkjum Evrópu hefur dregið úr samúð almennings með flóttafólki - koma þeirra er talin vera ein af höfuðástæðum þess að vinsældir harðlínuflokka til hægri hafa aukist á undanförnum árum, og stjórnvöld í mörgum Evrópuríkjum - svo ekki sé talað um Evrópusambandið sjálft - hafa brugðist við með því að herða reglurnar um hver fær að koma og hver fær að vera. Hvað gerðist? Um miðjan síðasta áratug hafði borgarstríðið í Sýrlandi staðið í í nokkur ár; það hófst 2011 með víðtækum mótmælum og kröfu um lýðræðisumbætur. Stjórn Bashar Al Assad brást við með hörðum aðgerðum til að bæla niður óánægju almennings. Ári síðar var brostin á styrjöld í Sýrlandi og fólk byrjaði að flýja þaðan - margir hverjir til Tyrklands og áfram til Evrópu. En þetta var ekki eina ástæðan: rétt eins og það var talað um Arabíska vorið - bylgju mótmæla sem hófst í Túnis og breiddist til ríkja eins og Líbíu, Egyptalands, Jemen og Sýrlands, þá er líka talað um Arabíska veturinn; það sem gerðist þegar hreyfingar umbótasinna voru barðar niður af stjórnvöldum í þessum ríkjum; þegar samtökin sem kenna sig við Íslamskt ríki risu upp í Sýrlandi og Írak og víðar. Afleiðingarnar fyrir Evrópu létu ekki á sér standa; árið 2010 sóttu um tvö hundruð og sextíu þúsund manns um hæli í ríkjum Evrópusambandsins. Árið 2014 var þessi tala komin upp í meira en sex hundruð þúsund og náði svo hámarki 2015; þá sóttu meira en þrettán hundruð þúsund - ein komma þrjár milljónir, um hæli, og síðan meira en tólf hundruð þúsund árið eftir. Langflestir þessara umsækjenda voru frá Sýrlandi, en þeir komu einnig frá ríkjum eins og Afganistan, Pakistan og ríkjum í Afríku sunnan Sahara. „Það sem hratt þessu af stað var augljóslega borgarastríðið í Sýrlandi, en það eru fleiri fletir á þessu máli,“ segir Jacob Funk Kierkegaard, greinandi hjá Bruegel hugveitunni í Brussel. „Á þessum tíma voru um tvær milljónir Sýrlendinga flúnir til Tyrklands, ástandið var að versna í Sýrlandi þannig að stjórnvöld í Tyrklandi ákváðu að þau gætu ekki ein fengist við þetta.“ (Viðtalið við Kierkegaard (á ensku) er í heilu lagi neðst í færslunni.) Þegar bylgja flóttafólks skall á ströndum og landamærum Evrópuríkja um miðjan síðasta áratug voru stjórnvöld óviðbúin, en mörg hver vinsamsleg. Nú hefur dregið úr samúð almennings, og stefna ríkjanna - og Evrópusambandsins -hefur breyst eftir því. Afleiðingin var að fjöldi þeirra sem ákváðu að koma sjóleiðina til Grikklands og Ítalíu, aðallega frá Tyrklandi, skaust upp eftir því sem leið á árið 2015. Fjöldinn náði hámarki í október það ár; þá komu vel yfir tvö hundruð þúsund flóttamenn þessa leiðina til Evrópu, og það var einmitt á þessum tíma, snemma í september að heimsbyggðin horfði með skelfingu á ljósmynd af líki tveggja ára gamals drengs sem velktist um í fjöruborðinu á tyrkneskri strönd. Það var Alan Kurdi, tveggja ára gamall sýrlenskur drengur af kúrdneskum ættum sem drukknaði með móður sinni og systur þegar þau reyndu að komast frá Tyrklandi til Grikklands. Það fækkaði svo í þessum hópi þegar leið á veturinn og reyndar enn meira þegar Evrópusambandið náði samkomulagi við stjórnvöld í Tyrklandi um að stemma stigu við þessum straum flóttafólks yfir til Grikklands og Ítalíu. En á sama tíma komu tugir þúsunda landleiðina í gegnum ríkin á Balkanskaganum, leið sem endaði oftar en ekki við landamærin að Ungverjalandi, þar sem stjórnvöld voru - og eru reyndar enn - lítt hrifin af flóttafólki, sem reyndar hafði lítinn eða jafnvel engan áhuga á að vera þar. „Wir schaffen das“ Þýskaland var áfangastaður mjög margra, ekki síst eftir að Angela Merkel, þáverandi kanslari Þýskalands sagði að landamærin þar væru opin - „Þýskaland eru öflugt ríki og Þjóðverjar geta tekist á við þessa áskorun - við getum þetta,“ sagði Merkel á blaðamannafundi í Berlín í lok ágúst 2015, á sama tíma og spennan var að aukast í suður- og austurhluta Evrópu, þar sem tugir þúsunda flóttafólks voru að reyna að komast landleiðina til ríkja eins og Austurríkis og Þýskalands. Þrýstingurinn í Ungverjalandi varð brátt of mikill. Þúsundir héldu gangandi af stað að landamærunum að Austurríki og fjórða september tilkynntu stjórnvöld í Austurríki og Þýskalandi að þau myndu hleypa inn flóttafólki og leyfa þeim að sækja um hæli, sem þýddi að langflestir sóttu um hæli í Þýskalandi, frá 2015 til 2017 voru næstum ein og hálf milljón slíkra umsókna skráðar í Þýskalandi; það ríki sem komst þessu næst var Frakkland, þar sem hátt í þrjú hundruð þúsund sóttu um hæli. En ástandið í Mið-Evrópu haustið 2015 var orðið hálf stjórnlaust. Aðeins tíu dögum eftir að landamæri Þýskalands voru opnuð, tóku stjórnvöld upp vegabréfaeftirlit; þá voru móttökustöðvar orðnar yfirfullar. Ungverjar lokuðu landamærunum að Serbíu; flóttafólk reyndi þá að komast í gegnum Króatíu og Slóveníu og landamæraverðir í þessum ríkjum voru stundum að reka fólk fram og til baka og í sumum tilfellum var herlið kallað út til að ná stjórn á ástandinu. Straumur flóttafólks náði einnig til norðurhluta Evrópu; um 160.000 komu til Svíþjóðar árið 2015, langflestir í október og nóvember, í gegnum Danmörku; Svíar tóku upp eftirlit á landamærunum að Danmörku í nóvember, sem þýddi að Danir gerðu það sama á landamærunum að Þýskalandi. „Það sem gerðist árið 2015 var að fjöldi flóttafólks og hælisleitenda sprengdi í rauninni upp þetta kerfi sem verið hafði við lýði í Evrópu síðan í lok seinni heimsstyrjaldar og pólitískt séð, þá var orðið ómögulegt að viðhalda því,“ segir Kierkegaard. „Ef við stillum þessu upp sem pólitískum slag milli Angelu Merkel, sem vildi opna landamæri, og Viktors Orban [forsætisráðherra Ungverjalands] sem vildi reisa girðingar, þá er alveg ljóst að Orban sigraði í þeim slag.“ Víðtækar og viðvarandi afleiðingar fyrir Evrópu Flóttamannastraumurinn 2015 og 2016 hafði víðtækar og viðvarandi afleiðingar í Evrópu, til lengri og skemmri tíma; til dæmis í Bretlandi, þar sem þjóðaratkvæðagreiðslan um Brexit var haldin sumarið 2016. Bretar eru vissulega ekki hluti af Schengen svæðinu og voru þar af leiðandi aldrei með opin landamæri, en ástandið á meginlandinu var samt stór hluti af málflutningi þeirra sem vildu að Bretland yfirgæfi Evrópusambandið; myndir af flóttafólki voru óspart notaðar í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar í júní 2016, og útgönguspár sýndu að þetta málefni var einn af þáttunum sem réðu ákvörðun margra kjósenda. Þetta hefur líka haft varanleg áhrif á þróun stjórnmála í Evrópu; segja má að nánast allir stjórnmálafræðingar og álitsgjafar sem fylgjast með þýskum stjórnmálum séu sammála um að þessir atburðir hafi leitt til fylgisaukningar harðlínu hægri flokksins Alternative fur Deutschland, sem var í upphafi flokkur þeirra sem vildu losna við evruna og taka aftur upp þyska markið. „Ég tel engan vafa á að þetta hafi verið kveikjan að uppgangi AFD,“ segir Kierkegaard. „Flokkurinn hefur reyndar einnig nýtt sér spennuna sem er til staðar milli austurs og vesturs í Þýskalandi, þannig að fólksflutningar eru vissulega ekki eina ástæðan, en það er alveg ljóst að fyrir flokka sem eru utarlega á hægri væng stjórnmálanna, eru innflytjendur málefnið sem kemur þeim í tveggja stafa tölu, hvað fylgi varðar.“ í Þýskalandi er AfD orðinn stærsti flokkurinn í stjórnarandstöðu á þýska þinginu eftir kosningarnar í fyrra, og það sama gerðist í þingkosningum í Frakklandi sumarið 2024; eftir þær varð Þjóðfylking Marine Le Pen og Jordan Bardella stærsti einstaki flokkurinn á franska þinginu. Á Evrópuþinginu eru harðlínu hægri flokkar með um fjórðung þingsæta eftir kosningarnar sumarið 2024, og flokkar af þessu tagi hafa komist til valda í samsteypustjórnum í ríkjum á borð við Holland, Austurríki, Finnland, Króatíu og Slóvakíu; það er útbreidd skoðun í Evrópu segir Kierkegaard, að landamæri séu ekki örugg, ef svo má segja - að reglum sé ekki framfylgt. En það eru einnig dæmi um Evrópuríki þar sem harðari stefna stjórnvalda í málefnum innflytjenda hefur að einhverju, eða miklu leyti dregið tennurnar úr málflutningi harðlínu hægri flokka segir Kirkegaard og nefnir heimaland sitt, Danmörku, sem dæmi. „Með þessu er hægt að draga tennurnar úr málflutningi harðlínuflokka til hægri; Danski þjóðarflokkurinn er vel fyrir neðan tíu prósent í fylgi og klofinn þar að auki - þannig að við erum ekki með sameinaða blokk lengst til hægri og fólksflutningar eru málefni sem er komið út á kantinn og ræður ekki niðurstöðu kosninga.“ Önnur ríki Evrópu eru reyndar nú þegar á þessari vegferð, til dæmis Holland, þar sem ný ríkisstjórn tók nýlega við völdum og virðist ekki líkleg til að losa mikið um reglur um innflytjendur, sem orðið hafa strangari á undanförnum árum. Sömu sögu er að segja um Þýskaland og fleiri ríki, þar sem aukið fylgi flokka á hægri vængnum hefur ýtt við stjórnvöldum að gera innflytjendum erfiðara fyrir. Breytt stefna stjórnvalda í þessum ríkjum, sem öll eru aðildarríki Evrópusambandsins, hefur auðvitað haft sín áhrif í Brussel; framkvæmdastjórn ESB hefur til dæmis samið við ríki eins og Senegal, Túnis og Egyptaland um að halda aftur af straumi flóttafólks þaðan yfir til ríkja Evrópu; samningar sem reyndar hafa verið harðlega gagnrýndir af mannréttindasamtökum; sumir hafa gengið svo langt að kalla þetta mútugreiðslur og bent á afar slæma meðferð stjórnvalda í þessum ríkjum á flóttafólki, til dæmis í Líbíu, þar sem ríkt hefur stjórnleysi á undanförnum árum og stríðsherrar hafa verið sakaðir um glæpsamlega meðferð á flóttafólki. Fyrir tveimur árum samþykktu aðildarríki Evrópusambandsins nýtt fyrirkomulag um málefni innflytjenda og flóttafólks, meðal annars til að samræma reglur um meðferð og deila því álagi sem sum ríki verða fyrir meira en önnur; seint á síðasta ári var þetta samkomulag svo uppfært með breytingum sem eiga til dæmis að flýta brottflutningi þeirra sem er neitað um landvistarleyfi eða hæli, með því að setja upp einskonar brottfararstöðvar í ríkjum utan ESB; ekki ósvipað og ítölsk stjórnvöld stefndu að því að gera í Albaníu fyrir nokkrum árum, og skilgreina svokölluð "örugg ríki", þangað sem hægt verður að senda fólk. Þessar reglur eiga að taka gildi í júní í sumar. Allt þetta hefur orðið til þess að fólk reynir ekki í sama mæli og áður að komast til Evrópu; Frontex - landamærastofnun Evrópu greindi nýlega frá því að í fyrra hefðu verið skráðar tæplega 180.000 tilraunir til að komast yfir landamæri Schengen svæðisins; fjórðungi færri en árið áður, og minnsti fjöldinn síðan 2021. Umsóknum um hæli í Evrópu hefur líka fækkað frá því fyrir um tíu árum; þær voru vel yfir milljón bæði 2015 og 2016, en voru um fimm hundruð þúsund í fyrra. Mannréttindasamtök hafa hins vegar bent á að hvatinn til að færa sig um set sé enn til staðar - og það sé til dæmis nauðsynlegt að veita fólki í ríkjum Afríku og annars staðar aukin færi á að sækja um landvistarleyfi í Evrópu, til að draga úr þeim straumi fólks sem leggur líf sitt í hættu við lauma sér yfir landamæri. En hvað með Íran? En staðan gæti breyst á skömmum tíma - sérstaklega núna, þegar rætt er um möguleikann á því að stórir hópar ákveði að flýja Íran, í kjölfar árása Bandaríkjamanna og Ísraela sem hófust fyrir viku. Nákvæmlega þetta var umræðuefnið á fundi dómsmálaráðherra Evrópusambandsríkjanna í Brussel í síðustu viku, þangað sem Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur dómsmálaráðherra var boðið. „Ráðherrar útlendingamála eru að horfa til þess hver áhrifin verða á Evrópu, með tilliti til nýs, mögulegs flóttamannastraums, þannig að það var stóra umræðuefnið á þessum fundi,“ sagði Þorbjörg eftir þennan fund. „Það lengist í þessu stríði; hvers er að vænta, hvernig ætlar Evrópa að horfa á það verkefni sameiginlega, hvað getum við lært af liðnum árum, því þetta er auðvitað ekki í fyrsta sinn sem þetta gerist; það var auðvitað stef í þessum umræðum, hvað við lærðum af því [sem gerðist um miðjan síðasta áratug, hvað ber að forðast og hvað viljum við að endurtaki sig ekki. Það eru bara nokkrir dagar liðnir, en alvarleikinn leynir sér ekki. Eitt er hvað þetta þýðir um flóttamenn, og svo er hvað þetta þýðir um öryggisógnir við Evrópu, þannig að það er margt undir í svona samtali.“ Það deila fáir um að evrópsk ríki þurfa á innflytjendum að halda; fæðingartíðni hefur verið á niðurleið og það eru fá ríki í Evrópu þar sem hún er nógu há til að vega á móti fækkun - án innflytjenda verða færri til að halda uppi hagvexti og velferðarkerfi - en stefna í málefnum innflytjenda verður að vera pólitískt sjálfbær, segir Jakob Kierkegaard; sú stefna geti ekki aðeins gengið út á hælisleitendur og fjölskyldusameiningar flóttafólks. „Við höfum séð og erum að sjá að fólksflutningar sem að stórum hluta eru drifnir áfram af hælisleitendum og fjölskyldusameiningu eru ekki málefni sem hægt er að viðhalda pólitískt,“ segir Kierkegaard. „Ef við viljum viðhalda kerfi sem býður upp á fólksflutninga, þá verður það að vera meira í takt við efnahagslegar þarfir viðkomandi ríkja.“ Þegar bylgja flóttafólks skall á ströndum og landamærum Evrópuríkja um miðjan síðasta áratug voru stjórnvöld óviðbúin, en mörg hver vinsamsleg. Nú hefur dregið úr samúð almennings, og stefna ríkjanna - og Evrópusambandsins -hefur breyst eftir því.