„Ég var sjálf slegin yfir sumu af því sem mér var sýnt í ljósi þess að nú hélt tæknin að ég væri 15 ára barn,“ segir Þórdís Elva Þorvaldsdóttir, rannsakandi HateFYP sem er nýtt íslenskt rannsóknarverkefni sem reynir að kortleggja hversu berskjölduð börn og ungmenni eru fyrir hatursorðræðu á netinu. Urður Örlygsdóttir fjallaði um rannsóknina í Kastljósinu á RÚV og ræddi við Þórdísi. Tíunda hver athugasemd fjandsamleg „Núna er rúmlega tíunda hver athugasemd sem er gerð um hinsegin fólk af hatursfullum toga,“ segir Þórdís og tekur fram að hatur gegn hinsegin fólki í athugasemdakerfum og almennri umræðu á netinu hafi ríflega tvöfaldast. „Þetta verkefni sem við kölluð Hate For Your Page er innblásið af niðurstöðum annarrar rannsóknar sem kom út í apríl 2024 og þykir enn tiltölulega ný.“ Sú rannsókn var gerð af Dublin City University þar sem rannsakað var hversu aðgengilegt kvenfjandsamlegt efni væri ungum drengjum á samfélagsmiðlum. Þar tóku rannsakendur tíu tóma síma beint upp úr kassanum, án þess að vera með neinar myndir á símanum eða tengiliði í símaskránni, og skráðu sig inn á samfélagsmiðlana TikTok og YouTube Shorts og þóttust vera 16-18 ára drengir. Tilgangurinn var að sjá hverju væri mælt með fyrir drengi á þessum aldri. Þeim voru gefin ólík áhugasvið, allt frá tölvuleikjaiðkun yfir í áhuga á fótbolta. „Svo var ákveðinn hópur af þessum drengjum sem var áhugasamur um þessa kvenfjandsamlegu áhrifavalda á borð við Andrew Tate og önnur stór nöfn.“ „Svo var þetta bara sett í gang: Hvað er þeim sýnt?“ Fengu kvenfjandsamlegt efni innan 23 mínútna Þessir áhrifavaldar eru tengdir við hugtakið manosphere , eða manhvelið, sem samanstendur af spjallsvæðum og samfélögum sem stuðla að karlægni og kvenhatri. Þetta var einnig umfjöllunarefni þáttaraðarinnar Ungdómur eða Adolesence sem sýnd var á Netflix á síðasta ári og vakti mikla athygli og umræðu um allan heim. Spurningar hafi vaknað um hvaða efni börn eru að skoða á netinu og hversu aðgengilegt það er. Aðalpersóna þáttanna er einmitt undir sterkum áhrifum manosphere og incel -menningu karla. „Niðurstöðurnar voru mjög sláandi. Innan 23 mínútna fengu þessir drengir kvenfjandsamlegt efni eða áróður sem var allt frá því að konur ættu ekki að fá að kjósa og að það sé konum sjálfum að kenna ef þær eru beittar kynferðislegu ofbeldi. Þær eigi bara að vera inni á heimilunum og alls ekki í leiðtogastöðum,“ lýsir Þórdís. „Alls konar sem þessir áhrifavaldar og þeirra skoðanabræður halda á lofti.“ HateFYP byggir á sömu aðferðafræði og sú írska en snýr að fordómum og fjandsamlegu efni á samfélagsmiðlum í garð hinsegin fólks. Talað er um bakslag á heimsvísu þegar kemur að viðhorfi almennings í garð hinsegin fólks sem Þórdís segir vera mjög raunverulegt. „En það er kannski svolítið í lausu lofti hvað við eigum við með bakslagi. Í þessum skilningi erum við bæði að tala um hvað kvenréttindi snertir og hinsegin réttindi. Þar erum við að sjá meiri mótstöðu og meiri hatur hreinlega.“ Bakslagið varð kveikjan að rannsókninni en einnig sú breyting sem stjórnendur META gerðu með því að hætta staðreyndavöktun á Facebook og Instagram í byrjun 2025. Þetta er breyting sem margir telja hafa opnað á flóð hatursorðræðu gegn konum, hinsegin fólki og minnihlutahópum. Rannsóknin er leidd áfram af íslensku teymi og framkvæmd í þremur borgum á sama tíma; Reykjavík, Helsinki í Finnlandi og Stokkhólmi í Svíþjóð. Líkt og í írsku rannsókninni var hún gerð með hreinum farsímum, fjórum í hverju landi. Rannsakendur þóttust hins vegar vera 15 ára drengir. Varð hissa á því sem fyrir augu bar Nikola Maljkovic er einn rannsakenda og segir hópinn hafa einblínt á TikTok og YouTube Shorts þar sem þetta séu þeir tveir samfélagsmiðlar sem laða að yngri notendur hvað mest. Þó svo að aldurstakmarkið sé 15 ára þá er vitað mál að yngri notendur eru á miðlunum. Þegar rannsóknin var framkvæmd ákváðu rannsakendur að vera ekki í neinum samskiptum við það efni sem kom upp á skjáinn. Þeir líkuðu því ekki við nein myndbönd, gerðu engar athugasemdir eða deildu efninu áfram. „Við vorum bara að skrolla.“ „Það sem kom mér á óvart var hvað þú getur orðið vitni að bara með því að skrolla. Algrímurinn er svo klár að hann getur stungið upp á efni fyrir þig út frá einungis því hve mörgum sekúndum þú verð í að horfa á myndband.“ Uppgötvaði ýmislegt sem foreldri og manneskja Þórdís segist hafa innsýn í þriðjung gagnanna, þeirra sem hún safnaði fyrir hönd verkefnisins í Stokkhólmi. „En ég get sagt að það kenni ýmissa grasa. Ég var sjálf slegin yfir sumu af því sem mér var sýnt í ljósi þess að nú hélt tæknin að ég væri 15 ára barn.“ „15 ára barn er náttúrulega langt undir lögaldri og efnið sem mér var sýnt fannst mér sláandi með það í huga. Það var ekkert bara hvað snertir mannréttindi heldur líka hreinlega ofbeldi í menningu ungs fólks.“ Henni þykir athugavert hvernig ofbeldi þykir venjulegt í ýmissi afþreyingu, þá tölvuleikjum og öðru. „Það voru líka ýmsar hliðaruppgötvanir sem ég fór ekki af stað með inn í verkefnið en sat uppi með sem foreldri og manneskja.“ „Mér finnst mjög umhugsunarvert hvað það er sem gervigreindin ákveður að sé við hæfi ungra einstaklinga sem eru að koma inn á netið og jafnvel stíga sín fyrstu skref á samfélagsmiðlum. En hvað snertir akkúrat hinsegin réttindi og trans fólk, þá get ég sagt að þar var því miður að finna efni sem er mjög fjandsamlegt hinsegin samfélaginu.“ Ætti að taka til alvarlegrar athugunar Nú vinna rannsakendur úr gögnunum og stefnt er að því að kynna niðurstöðurnar í haust. Þórdís segir að ef niðurstöðurnar gefi til kynna að stór hluti þess efnis sem unglingum er sýnt grafi undan og ráðist gegn réttindum hinsegin fólks þá sé það „auðvitað niðurstaða og upplýsingar sem ætti að taka til mjög alvarlegrar athugunar.“ „Þá ætti líka kannski að setja þrýsting á bæði yfirvöld og samfélagsmiðla að taka þessa gervigreind, þennan algorythma, til endurskoðunar og setja reglur um hvað má mata fólk skipulega.“ „Það voru líka ýmsar hliðaruppgötvanir sem ég fór ekki af stað með inn í verkefnið en sat uppi með sem foreldri og manneskja,“ segir Þórdís Elva, rannsakandi HateFYP. Leitast var eftir að sjá hvaða efni samfélagsmiðlar mata unga drengi. Rætt var við Þórdísi Elvu Þorvaldsdóttur í Kastljósinu á RÚV. Þáttinn má finna í spilaranum hér fyrir ofan.