„Einhvern veginn dröslaði ég mér í gegnum hlutina,“ segir Ragnheiður Haralds Eiríksdóttir Bjarman geðhjúkrunarfræðingur sem hefur komið víða við á ferlinum. Margir þekkja hana sem kynlífsráðgjafa frá aldamótum og prjónakonu en í dag starfar hún á Landspítalanum í geðþjónustu. Hulda Geirsdóttir ræddi við Ragnheiði í þættinum Fyrst á fætur á Rás 2 um lífið og tilveruna þar sem hún sagði meðal annars frá því hvernig hún fann sig í geðhjúkrun og hvernig reynsla hennar af því að vera í sambandi við mann sem átti við geðrænan vanda að stríða styrkti þá tilfinningu. Lítur ekki á systkini sín sem stjúp- eða hálfsystkini Ragnheiður fæddist á Sauðárkróki. Foreldrar hennar voru á lokaári í Menntaskólanum á Akureyri þegar hún kom í heiminn. „Í þeim bekk fæddist líka Stefán Eiríksson útvarpsstjóri og félagi minn úr MH.“ Móðir hennar var elsta stelpan í hópi sjö systkina. Foreldrar Ragnheiðar fluttu til Reykjavíkur. Þau skildu þegar hún var um þriggja ára. Þá var hún ein með móður sinni í nokkur ár. Þegar hún var sex ára kom Haraldur, stjúpfaðir hennar, inn í líf þeirra með tvær dætur sem urðu henni sem systur. Síðar eignuðust þau tvö börn til viðbótar. Faðir Ragnheiðar eignaðist tvo syni með stjúpmóður hennar sem átti fyrir fjögur börn. „Þetta er mjög stór hópur og fólk verður oft ansi ringlað þegar ég útskýri fjölskyldu mína og ættartengsl. Maðurinn minn er enn þá ekkert sérstaklega vel áttaður,“ segir Ragnheiður. Hún var þó aldrei upptekin af hugmyndinni um hálfsystkina- eða stjúptengsl. „Mér finnst þetta bara allt vera systkini mín og ég á í góðu sambandi við þau.“ Henni þykir sérstaklega vænt um Harald og tók því upp nafn hans og seinna meir eftirnafn ömmu sinnar, sem hún er skírð í höfuðið á, Bjarman. Lá rosalega á að verða fullorðin Ragnheiður segir að sér hafi þótt mjög erfitt að eiga stjúpforeldra sem barn og hafi stundum gert þeim lífið leitt. „Ég var alveg svakaleg en svo rjátlaðist þetta af mér. En unglingsárin voru líka erfið.“ Móðir hennar fór í doktorsnám til Rhode Island í Bandaríkjunum þegar Ragnheiður var 16 ára og hafði verið með kærastanum sínum í eitt ár. Henni þótti mjög erfitt að vera frá honum og ákvað að flytja aftur heim eftir hálfan vetur, þá 17 ára. „Ég var þá farin að standa á eigin fótum, fór að leigja herbergi í Hlíðunum og svo var ég eins og samloka með þessum kærasta mínum og síðar barnsföður.“ Hún var mikið hjá honum og foreldrar hans voru henni mjög góðir. Þegar hún var 18 ára voru þau komin í búsetaíbúð í Grafarvogi og vinkonur hennar grínuðust með að hún væri húsmóðirin sem straujaði nærföt eiginmannsins. „Mér lá alveg rosalega á að verða fullorðin, sem ég skil ekkert í. Það var enginn sem reyndi að telja það úr mér. Ég fékk bara að vaða uppi.“ Fáránlegt álag á unga manneskju Ragnheiði fannst ekki erfitt að vera sjálfstæð en kærastinn hennar glímdi við mikinn geðrænan vanda. „Hann var mjög þunglyndur og kvíðinn og í mikilli skömm með það allt saman. Hann greindist síðan með alvarlegan geðsjúkdóm eftir að við vorum hætt saman.“ „Hann var mikið í neyslu þegar við vorum saman. Ef maður horfir til baka þá var þetta alveg fáránlegt álag á unga manneskju en einhvern veginn þá dröslaði ég mér í gegnum hlutina,“ segir Ragnheiður. „Ég var alltaf bráðþroska og rosalega mikil hetja, gat allt. Það þurfti aldrei að hjálpa mér með neitt og það hafði enginn áhyggjur af mér því ég fékk alltaf góðar einkunnir. Ég bara æddi áfram og ef mig vantaði peninga þá fékk ég mér bara vinnu og svo aðra vinnu.“ Álagið var heima fyrir en ekki að eignast son í miðju námi Móðir Ragnheiðar var í hjúkrunarfræði og tók hana oft með sér í skólann þegar hún var barn. Hún varð strax hugfangin af hjúkrunarfræðinni og leiðin lá því fremur beint þangað. Í miðju námi eignaðist hún eldri son sinn, Hlyn, og minnist þess ekki að það hafi flækst fyrir henni. „En svo var pabbi hans þarna alveg spólandi í einhverri neyslu og rugli. Þar var auðvitað álagið. Ég ein heima á hjónagörðunum að næturlagi og hann ekki kominn heim. Klukkan orðin fjögur og dramatík.“ Yndislegur og vel liðinn maður Sonurinn var eins og hálfs árs þegar þau skildu og faðirinn veiktist mikið eftir það. Þá þurfti hann oft að leggjast inn á geðdeild en þess á milli náði hann góðum bata. „Hann náði edrúmennsku og rak fyrirtæki. Hann var rosalega fallegur og yndislegur maður, vel liðinn og öllum þótti svo vænt um hann.“ „En svo fyrirfór hann sér þegar sonur okkar var orðinn unglingur. Við vorum löngu skilin og ég komin með annan mann og fjölskyldu en hann átti þarna unga fjölskyldu og tvö börn. Svo hafði hann eignast dreng í millitíðinni.“ Hún segir hann hafa verið yndislegan mann sem öllum þótti vænt um. „En hann átti bara við rosalega þungan og flókinn vanda að glíma.“ Fann að styrkleikar hennar voru í þessa áttina Í verknámi vann Ragnheiður um tíma á geðdeild og líkaði mjög vel þar. Hún réð sig í vinnu með skólanum, fyrst á fíknigeðdeild og síðar á móttökugeðdeild á Kleppi þar sem hún bjó í starfsmannabústað með syni sínum. „Þarna fann ég rækilega að styrkleikar mínir voru í þessa áttina.“ Hún segir reynslu sína með barnsföður sínum hafa ýtt undir það að hún fór í geðhjúkrun og telur langflesta sem vinna við hana eiga svipaða sögu, að vera aðstandandi eða jafnvel með geðrænan vanda sjálf. „Allar götur síðan, ef ég hef unnið við hjúkrun, þá hefur það verið geðþjónusta.“ Best að byrja á heilsugæslunni Í dag starfar Ragnheiður í geðþjónustu á göngudeild Landspítalans í teymi sem kallast DAM-teymið og byggist á díalektískri atferlismeðferð. „Það er meðferð þróuð út frá HAM og er sérstaklega ætluð fólki sem býr við mikinn tilfinningalegan óstöðugleika. Tilfinningar sem eru sterkar og miklar og leiða fólk oft út í mjög mikla þjáningu sem oft fylgir sjálfsskaði eða jafnvel sjálfsvígstilraunir.“ Einnig er hún aðstoðardeildarstjóri einingar með nokkur sérhæfð teymi sem vinna meðal annars með þunglyndi, kvíða, áföll, átröskun og geðhvörf. Oft getur tekið langan tíma að fá geðheilbrigðisþjónustu og biðlistar eru langir. Ragnheiður mælir með að fólk byrji á því að leita til heilsugæslustöðva. Þær hafi ágætisburði til þess að sinna vægum til miðlungsalvarlegum vanda. „Það er góður byrjunarreitur fyrir flesta.“ Eins er hægt að hafa samband á Heilsuveruspjallinu sem Ragnheiður segir einnig gott að leita til. Þeim sem eru með þyngri vanda en heilsugæslan ræður við er stundum vísað til þjónustu geðheilsuteymanna sem heilsugæslan rekur. „Ef vandinn er þyngri en það þá er vísað til okkar í það sem við köllum þriðju línu þjónustu, það er geðþjónustan innan spítalanna og svo er rekin bráðamóttaka geðsviðs við Hringbraut.“ Hún bendir einnig á hjálparsíma Rauða krossins og Píetasamtökin sem hafa verið öflug við að ráðleggja fólki. „Það eru ýmsir snertifletir í kerfinu okkar sem hægt er að leita til en langbest er að byrja á heilsugæslunni eða Heilsuveru.“ Þarf að vera pólitískur vilji Hún segir starfið geta verið flókið og krefjandi en um leið mjög gefandi. Hún telur að fjármagn vanti inn í geðþjónustuna og fólk í starfið. „Við erum að veita mun minna fé miðað við höfðatölu heldur en þau lönd sem við höfum viljað líta til. Við þurfum að styrkja háskólasamfélagið og rannsóknir. Við getum ekki dregist endalaust aftur úr af því að það er ekki mannskapur til staðar.“ Það sé mikilvægt að mennta fólk og efla það svo hægt sé að halda þróuninni áfram. „Það þarf að vera pólitískur vilji. Þetta þarf að koma frá stjórnvaldinu og svo niður til stofnunarinnar og niður á gólfið. Það er margt sem þarf að virka saman og það er mjög gaman að vera partur af þeirri keðju.“ Geðhjúkrunarfræðingnum Ragnheiði lá alltaf á að verða fullorðin og átján ára var hún flutt inn með kærasta sínum sem átti við alvarlegan geðvanda að stríða. Álagið var mikið en hún lét ekkert stöðva sig. Ragnheiður Haralds Eiríksdóttir Bjarman fór um víðan völl í Fyrst á fætur á Rás 2 og ræddi ferilinn, hvernig hún leiddist fyrir tilviljun út í kynlífsráðgjöf og hvernig prjónaskapur varð henni að haldreipi í veikindum og síðar að starfi. Þáttinn má finna í spilaranum hér fyrir ofan.