Ísland er níunda ríkið sem undirritar yfirlýsingu um samstarf í varnar- og öryggismálum við Evrópusambandið. Noregur, Kanada og Bretland hafa undirritað sambærilegar yfirlýsingar – en þær eru þó alls ekki allar eins. Í yfirlýsingunni sem Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra og Kaja Kallas, utanríkismálastjóri ESB, undirrituðu í dag er tilgreint að Ísland fái aukinn aðgang að varnarkerfum og varnariðnaði Evrópusambandsins. Þetta er fyrsta skref í að tengja Ísland við varnariðnað ESB, þrátt fyrir að vera ekki aðildarríki. Í viðtali við Björn Malmquist sagði Þorgerður Katrín þetta þýddi að íslenskur iðnaður hefði aðgang að þessum markaði innan Evrópusambandsins. Íslensk nýsköpun ætti þarna tækifæri og íslensk fyrirtæki gætu þróað vörur og varnir til að styrkja seiglu og viðnámsþol innan Evrópusambandsins. Íslandi er jafnframt boðin dýpri þátttaka í stefnumótun sambandsins, meðal annars að utanríkismálastjóri sambandsins geti framvegis boðið íslenskum fulltrúum að sækja fundi æðstu embættismanna, jafnvel ráðs sambandsins. Talað er um að sníða sérstakan ramma utan um varnar- og öryggissamstarf Íslands og Evrópusambandsins; það eigi að vera báðum til hagsbóta. Ógn frá Rússlandi Strax í byrjun samstarfsyfirlýsingarinnar er haft orð á Rússlandi og ógninni sem sögð er berast þaðan og vísað til ástandsins í Úkraínu. Imprað er á því að ógnin sé ekki einungis hefðbundinn hernaður heldur fjölþáttaógnir og netógnir, ógnandi notkun nýrrar tækni og hættur í hafi og í geimnum. Þá blasi ógn við lykilinnviðum, efnahagslegu öryggi og samheldni samfélagsins. Ísland er sagt meðal nánustu samstarfsríkja Evrópusambandsins og framlag landsins á sviði friðar, öryggis og varna sé vel metið. En fyrir þau 23 ríki Evrópusambandsins sem séu aðilar að NATO, sem og fyrir Ísland, verði Atlantshafsbandalagið áfram grunnstoð sameiginlegra varna. Vikið er að því í nokkrum málsgreinum hvernig Ísland og Evrópusambandið ætli að halda áfram stuðningi við Úkraínu. Dýpka á samtal og samvinnu í fjölda málaflokka: Í málefnum norðurslóða og öryggismálum á hafi úti; í framleiðslu varnarbúnaðar, í viðbragði við netógnum og í geimvörnum, svo fátt eitt sé nefnt. Nánari útfærslu er þó ekki að finna í yfirlýsingunni. Óljósari en yfirlýsing um samstarf við Noreg Í fréttatilkynningu utanríkisráðuneytisins er sérstaklega tekið fram að yfirlýsing ráðherranna sé ekki skuldbindandi og feli hvorki í sér kvaðir um framlög né þátttöku Íslands í verkefnum ESB. Yfirlýsingin líkist mjög yfirlýsingu sem Bjørn Arild Gram, þáverandi varnarmálaráðherra Noregs, og Espen Barth Eide, þáverandi utanríkisráðherra, undirrituðu með Josep Borrell Fontelles, þáverandi utanríkismálastjóra ESB, í lok maí 2024. Munurinn liggur einkum í dýpt samstarfsins og skýrri útfærslu þess. Norski samningurinn lýsir núverandi og virku hlutverki Noregs innan varnarkerfa ESB, meðal annars þátttöku í varnariðnaði, verkefnum og hernaðaraðgerðum, en samningur Íslands er mun opnari og almennt orðaður, með áherslu á að „kanna möguleika“ og „efla samstarf“ frekar en að festa í sessi tilteknar skuldbindingar.