Seðlabankinn hækkaði vexti um 0,25 prósentustig í morgun og eftir það standa meginvextir bankans í 7,5%. Seðlabankastjóri segir að þrálát verðbólga ráði mestu um hækkunina. Stýrivextir hafa ekki verið hækkaðir síðan í ágúst 2023. Svartsýni gætir á að forsendur kjarasamninga haldi. Hvert er markmið stýrivaxta? Stýrivextir eru eitt helsta stjórntæki Seðlabanka Íslands. Hann hefur það hlutverk að verðlagning á vöru og þjónustu sé stöðug og að hér ríki fjármálastöðugleiki og traust fjármálastarfsemi. Þegar Seðlabankinn hækkar eða lækkar stýrivexti breytast vaxtakjör sem viðskiptabankar geta boðið almenningi og fyrirtækjum. SKÝRING Svona berst vaxtahækkun út í hagkerfið Frá ákvörðun Seðlabankans til áhrifa á heimili og fyrirtæki 7,5% Stýrivextir hækka Peningastefnunefnd hækkar stýrivexti um 0,25 prósentustig. ↓ KR Lán og fjármögnun verða dýrari Vextir á húsnæðislánum, yfirdrætti og annarri fjármögnun hækka yfirleitt í kjölfarið. ↓ ↓ Minni neysla og minni fjárfesting Heimili og fyrirtæki fresta frekar kaupum, framkvæmdum og lántökum. ↓ Markmiðið er að minnka verðbólguþrýsting Með því að kæla eftirspurn á verðbólga síður að festast í sessi. Þegar stýrivextir eru hækkaðir birtast áhrifin oft fyrst á heimilum fólks. Afborganir af breytilegum lánum hækka og það verður dýrara að taka ný lán og yfirdrátt. Þá hefur fólk minna svigrúm til að eyða pening í aðra hluti. Þá minnkar eftirspurn eftir vörum og þjónustu. Áhrif hækkunar stýrivaxta á fyrirtæki eru til að mynda dýrari fjármögnun og rekstrarlán. Þrýstingur á framlegð og kostnað verður meiri og hvati fyrirtækja til að ráðast í ný verkefni minnkar. Allt þetta verður til þess að hægja á hagkerfinu og þá getur verðbólguþrýstingur minnkað. Þegar stýrivextir eru lækkaðir eru áhrifin þveröfug. Fólk hefur tilhneigingu til að spara minna og eyða meira, verð á hlutum hækkar og verðbólga eykst. SAMHENGI Hvar koma áhrifin fyrst fram? Þrjú svið verða fyrir áhrifum — en niðurstaðan á að vera sú sama: minni eftirspurn og minni verðbólguþrýstingur 🏠 Heimili Afborganir, lán og daglegt svigrúm. → 🏢 Fyrirtæki Fjármögnun, kostnaður og fjárfesting. → 📉 Hagkerfið Umsvif, eftirspurn og verðbólga. Heimili finna þetta oft fyrst Hærri afborganir af breytilegum lánum Dýrari ný lán og yfirdráttur Minna svigrúm til annarrar eyðslu Fyrirtæki finna þetta í rekstri og áformum Dýrari fjármögnun og rekstrarlán Meiri þrýstingur á framlegð og kostnað Minni hvati til nýrra verkefna Í heild á þetta að hægja á hagkerfinu Hægari umsvif Minni lántaka og minni eftirspurn Að jafnaði minni verðbólguþrýstingur Sameiginleg niðurstaða Þótt áhrifin birtist á ólíkum stöðum er markmiðið hið sama: að kæla eftirspurn svo verðbólga nái síður að festast í sessi. Verðbólga mælist 5,2% annan mánuðinn í röð. Hún hefur verið mikil og þrálát undanfarið. Seðlabankastjóri segir undirliggjandi verðbólgu ekki hafa verið meiri í ríflega ár. Verðbólguvæntingar séu teknar að hækka. Seðlabankastjóri segir breytinguna mega rekja til hækkunar á opinberum gjöldum, afleiddra áhrifa og áhrif kjarasamningsbundinna launahækkana á almennum markaði í byrjun árs. Átökin í Mið-Austurlöndum hafi einnig umtalsverð áhrif. Peningastefnunefnd klofnaði í afstöðu sinni en tveir nefndarmenn vildu hækka vexti um hálft prósentustig. Þrír nefndarmenn studdu ákvörðunina en tveir vildu hækka meginvexti um 0,2%. SKÝRING Af hverju er Seðlabankinn að bregðast við núna? Rökin snúa að því að verðbólga og væntingar gætu festst á of háu stigi 5,2% Verðbólga helst há Verðbólga hefur aukist á ný og undirliggjandi verðbólga er meiri en fyrr á árinu. ↓ ↑ Væntingar hækka Heimili, fyrirtæki og markaðir búast frekar við áframhaldandi verðhækkunum. ↓ KR Laun, gjöld og aðföng geta ýtt undir frekari hækkun Þá eykst hættan á að verðbólga verði þrálát og dreifist víðar um hagkerfið. ↓ Vaxtahækkunin á að rjúfa keðjuna Með hærri vöxtum á að draga úr eftirspurn áður en verðbólga festist enn frekar í sessi. Vaxtahækkunin í morgun er sú fyrsta síðan í ágúst 2023. Stýrivextir voru hækkaðir reglulega meðan á kórónuveirufaraldrinum stóð. Þeir voru 0,75% árið 2021 en voru komnir í 9,25% í ágúst 2023. Þannig héldust vextir óbreyttir til 2. október. Síðan þá hafa þeir ýmist verið lækkaðir eða haldið óbreyttum þar til í dag. Hækkunin olli aðilum vinnumarkaðarins vonbrigðum en kom þeim ekki á óvart. Þeir eru ekki sammála um áhrif launahækkana á verðbólguna en taka undir með seðlabankastjóra að líkur séu á að forsendur kjarasamninga séu brostnar. Peningastefnunefnd Seðlabankans hækkaði í morgun stýrivexti um 0,25 prósentustig. Það gerir nefndin til að bregðast við aukinni verðbólgu og verðbólguvæntingum. Stýrivextir hafa ekki verið hækkaðir síðan í ágúst 2023.