Samfélagsmiðlar og aukin umræða um þyngdarstjórnun og offitu getur haft neikvæð áhrif á líkamsímynd ungra stelpna. Tilfellum átröskunar hefur fjölgað undanfarna mánuði og ár og þeim hefur fjölgað sem sækja meðferð bæði hjá BUGL og átröskunarteymi Landspítala. Samkvæmt rannsóknum verja um níutíu prósent barna á grunnskólaaldri þremur klukkustundum eða meira á netinu á hverjum degi og mikil aukning hefur orðið á notkun samfélagsmiðla. Svokallað SkinnyTok hefur notið vinsælda á samfélagsmiðlinum TikTok undanfarið ár. Tilfellum átröskunar hjá ungum stelpum hefur fjölgað undanfarna mánuði og ár, það sýna tölur bæði frá BUGL, barna- og unglingageðdeild og átröskunarteymi Landspítala. Mikið bakslag hefur orðið. Komið í tísku að vera eins mjó og hægt er Berglind S. Á. Blöndal er klínískur næringarfræðingur sem hefur starfað lengi með fólki með átröskun. Hún segir áberandi að það sé komið í tísku að líkamar séu eins mjóir og hægt er. Skilaboð bæði á samfélagsmiðlum og útlitstengd umræða í samfélaginu hafi þar slæm áhrif. „Þau sjá þetta bara svo mikið, það er svo æskilegt að þau eigi að reyna að vera eins mjó og mögulega hægt er.“ Hvað er átröskun? Átraskanir eru alvarlegir langvinnir geðsjúkdómar sem einkennast af miklum truflunum á mataræði. Þekktustu átraskanirnar eru lystarstol og lotugræðgi en í báðum þessum tilfellum eru sjúklingarnir mjög uppteknir af líkamsþyngd og hræðslu við að þyngjast. Átraskanir valda iðulega alvarlegum líkamlegum og andlegum einkennum sem geta í verstu tilfellum leitt til dauða. Undanfarin ár hafa fleiri leitað aðstoðar hjá BUGL. Árið 2022 voru 19 í meðferð, 36 árið 2023, 39 árið 2024 og 42 í fyrra. Þær tölur sýna þó aðeins brot af þeim sem veikjast af átröskun þar sem margir skjólstæðingar leita annað eftir meðferð og greiningu. Berglind segist hafa miklar áhyggjur af þróuninni og erfitt geti reynst að vinda ofan af henni, þar sem alls staðar séu skilaboð um hve hræðilegt sé að vera með þyngd utan á sér. „Á sama tíma dynur á krökkum og unglingum og ungu fólki, alls staðar skilaboð um að það sé svo ofboðslega æskilegt að nánast borða ekki neitt og nota við það hvaða aðferð sem þarf. Þannig maður hefur bara stórkostlegar áhyggjur.“ Sjá myndskeið um að það sé æskilegast að vera sem grennst Samkvæmt rannsóknum verja um níutíu prósent barna á grunnskólaaldri þremur klukkustundum eða meira á netinu á hverjum degi og mikil aukning hefur orðið á notkun samfélagsmiðla. Vinsælustu miðlarnir, Facebook, Snapchat, TikTok, Youtube og Instagram, geta verið áhrifamiklir varðandi sjálfsálit og líkamsímynd fólks. SkinnyTok hefur notið vinsælda á TikTok undanfarið ár. Hugtakið er notað yfir skilaboð, sem er einkum beint að ungum stelpum, um að það sé æskilegt og eftirsóknarvert að vera sem grennst. Alþjóðleg samtök um átröskunarsjúkdóma hafa varað við útbreiðslu SkinnyTok og skilaboðunum sem þar birtast. Hvernig skilaboð eru þetta sem þau eru að birtast þeim? „Að borða sem allra allra minnst. Koma stutt reels þar sem er verið að segja hvernig ég borða bara 700 kaloríur á dag. Eða eitthvað svona. Ofboðslega, ofboðslega mjóar stúlkur að sýna frá degi sínum í matarræði. Sem þær reyna svo að herma eftir,“ segir Berglind. Mikilvægt að grípa strax inn í vakni grunur um átröskun Elín Vigdís Guðmundsdóttir er formaður SÁTTar, samtaka um átröskun og tengdar raskanir. Hún þróaði með sér átröskun á unglingsárum sem henni tókst lengi að fela fyrir sínum nánustu. „Ég var alltaf að segjast vera nýbúin að borða, það snerist allt mjög mikið um að það væri allt í lagi með mig. Þannig að mitt, ég skil rosalega vel að fjölskyldan mín áttaði sig ekkert á þessu fyrr en löngu seinna því ég passaði bæði að fela líkamann.“ Elín Vigdís hefur barist fyrir snemmtæku, heildrænu úrræði fyrir þau sem veikjast af átröskun, sem hún segir skorta hér á landi. Sjálf fór hún í meðferð til Kanada og segir að það hafi bjargað sér að fá heildræna, einstaklingsmiðaða, valdeflandi aðstoð sem tóku mið af þeim þáttum sem voru undirliggjandi hjá henni. „Sem voru kvíði og áföll sem ég hafði engin bjargráð engin úrræði til að leysa úr.“ Elín Vigdís segir mikilvægt að stigið sé inn í þegar grunur vaknar um átröskun. „Þú verður að fá aðstoð til að ná þér út úr þessu.“ Neikvætt samband milli samfélagsmiðlanotkunar og líkamsímyndar Niðurstöður Íslensku æskulýðsrannsóknarinnar sýna neikvætt samband milli samfélagsmiðlanotkunar og líkamsímyndar, sérstaklega meðal ungra stelpna. Samfélagsmiðlabann hefur verið mikið í umræðunni undanfarna mánuði. Í lok nóvember samþykkti Evrópuþingið ályktun um að börn undir 16 ára aldri megi ekki nota samfélagsmiðla nema með samþykki foreldra. Ályktunin er ekki bindandi fyrir Evrópuríki en er til þess fallin að þrýsta á lagasetningu um samfélagsmiðlanotkun barna innan Evrópu. Í október lagði mennta- og barnamálaráðherra fram frumvarp á Alþingi sem felur í sér bann við símanotkun barna á skólatíma. Í frumvarpinu kemur fram að börn hafi of greiðan aðgang að samfélagsmiðlum. Hvar er hægt að fá aðstoð? Berglind segir að ef grunur vaknar um átröskun sé hægt að leita til heilsugæslunnar og fá tíma hjá heimilislækni. Þeir geti vísað áfram til meðferðar hjá BUGL ef börn eru yngri en 18 ára. „Á sumum heilsugæslum eru næringarfræðingar. Það er hægt að fá tíma hjá næringarfræðingi. Það er frábært að nýta sér það,“ segir Berglind. Elín Vigdís segir ekkert skiljanlegra en að missa tökin í samfélagi nútímans. Fyrsta skrefið í átt að bata sé að tala um vandann. Leiðin til baka sé að tengjast sjálfum sér á ný. „Og byrja að gera hluti sem þú elskaðir þegar þú varst lítill. Þannig þú ert að safna í þína verkfærakistu hlutum sem hjálpa þér að komast aftur í tengingu við þig. Þetta er 100 prósent gerlegt.“ Hvað er það mikilvægasta sem hægt er að gera til að sporna við þessari þróun? „Það væri náttúrlega best ef foreldrar væru mjög einbeittir að því að setja ekki út á eigin líkama, setja ekki út á líkama annarra. Það líka gefur slæm skilaboð að vera alltaf að hrósa til dæmis, þessi hefur lagt af. Þó þú ætlir þér ekkert að gefa þau skilaboð þá eru það skilaboðin sem börnin taka til sín,“ segir Berglind.