Í bókinni „Evrópuréttur Réttarreglur Evrópusambandsins“ eftir Stefán Má Stefánsson prófessor við Lagadeild Háskóla Íslands er m.a. fjallað um þann hluta Evrópuréttarins sem hefur breyst eftir samþykkt Lissabon sáttmálans auk atriða sem hafa sérstaka þýðingu fyrir hagsmuni Íslands eins og segir í formála höfundar. Möguleikar á undanþágum (sérlausnum) við aðild að ESB Í sérstökum kafla er fjallað um möguleika nýrra aðildarríkja á sérlausnum (undanþágum) varðandi landbúnað og sjávarútveg. Fram kemur að aðildarsamningar nýrra ríkja að Evrópusambandinu teljast hluti af frumrétti sambandsins og hafa því sama lagagildi og sáttmálar þess. Það þýðir þó ekki að með þeim sé unnt að semja um hvaða fyrirkomulag sem er. Reglur um lagasetningarvald og annað ráðstöfunarvald sambandsins liggja fyrir í sáttmálum þess og verður ekki breytt nema með breytingu á þeim. Aðildarsamningar eru því ekki sjálfstæður samningsgrundvöllur um nýtt fyrirkomulag, heldur hluti af fyrirliggjandi regluverki. Við inngöngu nýrra ríkja er lagalega unnt að kveða á um undanþágur í aðildarsamningum. Slíkar heimildir eru þó afmarkaðar. Evrópusambandið setur ávallt fram þá meginkröfu að aðildarríki gangi að öllu gildandi regluverki sambandsins óbreyttu, hvort sem um er að ræða bindandi eða óbindandi gerðir eða dóma dómstóla þess. Af því leiðir að svigrúm til undanþága er fyrst og fremst bundið við aðlögun að regluverkinu en ekki breytingum á því. Þetta er grundvallaratriði í aðildarviðræðum og rammar samningssvigrúmið inn. Í þessu samhengi greinir Stefán Már hvað átt er við með hugtakinu „undanþága“ í fjóra flokka. Hann tilekur þar a) varanlegar undanþágur frá reglum ESB, b) tímabundnar undanþágur frá reglum ESB, c) breytingu á reglum ESB í þágu einstakra ríkja og d) sérreglur fyrir einstök svæði eða lendur. Hugtakið nær yfir ólíkar tegundir ráðstafana og réttaráhrif þeirra og skilyrði eru að sama skapi ólík. Varanlegar undanþágur Um þetta segir Stefán Már: „Skoðun á aðildarlögum einstakra ríkja staðfestir að hingað til hefur ekki verið um varanlegar undanþágur að ræða hvorki á sviði sjávarútvegsmála né landbúnaðarmála.“ Máli sínu til stuðnings rekur hann dæmi úr aðildarviðræðum Noregs við Evrópusambandið þar sem gerð var krafa um að Norðmenn skyldu áfram stjórna öllum hafsvæðum norðan 62. breiddargráðu og „...að auki að allar fiskveiðiauðlindir í norskri lögsögu væru áfram tryggðar.“ Niðurstaða aðildarviðræðnanna var að engar varanlegar undanþágur fengust frá neinum greinum í sameiginlegri fiskveiðistefnu bandalagsins. Tímabundnar undanþágur frá reglum ESB Dæmi um ákvæði af þessu tagi má t.d. finna í tilviki Finnlands þar sem samið var um sérstakar ráðstafanir í landbúnaði, meðal annars á grundvelli 138.–141. gr. aðildarsamningsins, sem vörðuðu tímabundna og svæðisbundna aðlögun að regluverki sambandsins. Þessi ákvæði sneru að því hvernig innleiðing sameiginlegrar landbúnaðarstefnu skyldi fara fram við tilteknar aðstæður, í þessu tilviki tímabundinn stuðning við landbúnað sunnan 62. breiddargráðu. Breyting á reglum ESB í þágu einstakra aðildarríkja Hér nefnir höfundur 142. gr. aðildarsamnings Finnlands og Svíþjóðar þar sem heimilað var að veita langtímastuðning við landbúnað á tilteknum svæðum með það að markmiði að hann verði áfram stundaður þar. Hér er átt við svæði norðan 62. breiddargráðu og nokkurra aðliggjandi svæða sem búa við svipað veðurfar. Stuðningurinn er bundinn ströngum reglugerðarákvæðum sem framkvæmdastjórnin setur og þar sem ESB ákveður öll skilyrðin fyrir stuðningnum getur hann fallið niður með öllu við breytta stefnu og löggjöf sambandsins á þessu sviði. Þar er því ekki um að ræða undanþágu frá sameiginlegri stefnu heldur fyrirkomulag sem byggir á henni og er háð henni. Sérreglur fyrir svæði og lendur Bókin ver nokkru rými til að fara yfir þennan málaflokk. Meginniðurstaða Stefáns Más er sú að tæplega verði séð „...hvernig unnt er að beita þessum ákvæðum til hagsbóta fyrir Ísland í aðildarviðræðum þar sem óraunhæft er að hluta landið niður með þessum hætti.“ Hér er vísað til þess að umrædd ákvæði sáttmála ESB taka til svæða eða lendna sem tilheyra aðildarríkjunum. Niðurlag Sú greining Stefáns Más sem hér hefur verið gerð grein fyrir er mjög skýr. Af henni er ljóst að undanþágur við aðild snúast þannig um aðlögun innan ramma frumréttar sambandsins — ekki um frávik frá honum. Þetta þarf að vera skýrt í opinberri umræðu í aðdraganda þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu sem boðið hefur verið. Mjög mikilvægt er að stjórnmálamenn, embættismenn, svo og fræðimenn, komi hreint fram í umfjöllun sinni um aðild að Evrópusambandinu. Kjósendur eiga skýra kröfu til þess að réttar upplýsingar og gögn liggi fyrir áður en gengið er til atkvæðagreiðslu. Höfundur er hagfræðingur. Greinin birtist fyrst í Viðskiptablaðinu .