Þann 26. apríl 1986 fór fram öryggistilraun við sovéska kjarnorkuverið við Chernobyl. Þessi hefðbundna tilraun hafði verið framkvæmd áður fyrr og var markmið hennar að sjá hvort túrbínur versins gætu haldið áfram að dæla kælivökva ef rafmagnið myndi skyndilega slá út. Stjórnklefi á kjarnaofni 4 eins og hann leit út í desember 2018. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Slysið sem myndi eiga sér stað í kjölfar tilraunarinnar byrjaði í raun mörgum árum á undan. Fyrir nokkrum árum voru birt leyniskjöl frá kommúnistaflokki Sovétríkjanna þar sem bent var á að frá árunum 1979 til 1986 höfðu yfirvöld margsinnis hundsað viðvaranir um hönnunargalla á kjarnorkuveri Chernobyl. Þær stjórnstangir sem eftir sitja við kjarnaofn 3, örfáum metrum frá steinsteyptum múrvegg sem skilur að skjólþakið og þann hluta kjarnorkuversins sem lifði slysið af. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Framkvæmdir á kjarnorkuverinu sjálfu hófust árið 1972 og hóf fyrsti kjarnaofn versins starfsemi árið 1977. Kjarnaofn 4 fór í gang árið 1983 en kjarnorkuverið sjálft og bærinn sem hýsti verkamennina, Pripyat, voru á sínum tíma talin vera bylting í Sovétríkjunum. Útsýnið frá gangvegi Chernobyl sem skildi að fataklefa starfsmanna og svæðið sem hýsti kjarnorkustarfsemina. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Bærinn átti að vera lifandi dæmi um nýja tíma í Sovétríkjunum en í Pripyat mátti finna sundlaug, matvöruverslun og fyrsta kaffihús landsins. Þar að auki stóð til að opna skemmtigarð í miðbænum þann 1. maí 1986, aðeins fjórum dögum eftir slysið. Mælingar á geislavirkni inni í stjórnklefa á kjarnaofni 4 eru enn himinháar. Blaðamenn og gestir fá aðeins örfáar mínútur til að mynda inni í verinu áður en þeim er fyrirskipað að yfirgefa svæðið. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Fordæmalaust atvik Forseti kjarnorkuversins, Viktor Brjúkanov, vildi flýta fyrir byggingaraðgerðum á kjarnaofni 4 og koma honum í gang á undan áætlun. Ef það stæðist myndu bæði hann og flokksmenn hans hagnast á verulegum bónusgreiðslum frá stjórnvöldum. Öryggi var ekki forgangsatriði. Bærinn Pripyat hýsti fjölmargar nýjungar fyrir íbúa, þar á meðal fyrstu matvöruverslun Sovétríkjanna. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Tilraunin fór þannig fram að starfsmenn byrjuðu á því að lækka orkuinntak versins niður í 25%. Í stað þess að haldast við þá prósentu hríðféll inntakið niður í 1%. Þegar reynt var síðan að hækka orkuinntakið á ný sveiflaðist það upp í 100% sem varð til þess að neyðarkerfi kjarnorkuversins eyðilagðist. Íbúar í Pripyat nutu þess að stinga sér í nýbyggða sundlaug bæjarins inn á milli vakta við kjarnorkuverið. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Kjarnaofn 4 fékk ekki lengur þá kælingu sem hann þurfti og breyttist í tikkandi tímasprengju. Á einu tímabili hækkaði hitastig gufunnar svo mikið að járnstangir sem sátu efst á ofninum og vógu um 1,5 tonn að þyngd byrjuðu að skoppa upp og niður. Stjórnklefi á kjarnaofni 2, sem var starfræktur mörgum árum eftir slysið og framleiddi meðal annars rafmagn til ársins 2000. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Starfsmenn Chernobyl reyndu að leysa þetta vandamál með því að ýta á AZ-5 takkann, sem hafði verið komið fyrir sem bilunaröryggi til að stöðva alla kjarnorkuframleiðslu. Vandamálið var hins vegar að stjórnstangir á slíkum RBMK-kjarnorkuverum voru byggðar með grafíttilfærsluhlutum undir gleypiefni, sem hannaðir voru til að auka kjarnorkuframleiðslu. Minnisvarði til starfsmannsins Valery Khodemchuk, sem situr við vegginn sem skilur að kjarnaofn 3 og kjarnaofn 4. Valery var sá fyrsti til að láta lífið eftir sprenginguna en lík hans fannst hins vegar aldrei. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Með öðrum orðum, í stað þess að stöðva kjarnorkuframleiðslu á kjarnaofni 4 þá kveiktu starfsmenn í þræðinum sem myndi á endanum sprengja upp kjarnorkuverið sjálft. Fyrsta kaffihús Sovétríkjanna var staðsett í Pripyat og svona leit það út í desember 2018. Seinni heimsókn blaðamanns árið 2021 sýndi það í mun verra ástandi. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Þegar stjórnstangirnar sprengdu sig í gegnum 1.000 tonna þak byggingarinnar lak súrefni inn í verið og blandaðist við bæði vetni og ofurheitt grafít. Það var þetta sem olli gríðarstórri efnasprengju sem dreifði svo banvænni geislavirkni út í andrúmsloftið. Fyrir innrás Rússa voru gamlir brynjaðir herbílar notaðir sem auglýsingaskilti fyrir ferðaþjónustufyrirtæki sem sérhæfðu sig í dagsferðum til Chernobyl. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Um 30 starfsmenn létust við kjarnorkuverið sjálft og á næstu vikum, mánuðum og árum myndu fleiri þúsund manns deyja úr geislaeitrun. Grunnskólinn í bænum Pripyat leit allt öðruvísi út fyrir slysið en hann gerir í dag. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Dreifingin var svo víðtæk að mælingar á Norðurlöndunum fóru að finna fyrir hækkun á geislavirkni. Sú hefð sovéskra stjórnvalda að hylja yfir slík slys og láta almenning ekki vita af hættuástandinu var ekki lengur gerleg. Fótboltavöllurinn í Pripyat er í dag orðinn að frumskógi. Að sögn leiðsögumanna var hver og ein vakt við kjarnorkuverið með sitt eigið lið og var hörð samkeppni á milli þeirra á vellinum. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Spítalinn í borginni Pripyat fylltist af íbúum sem kvörtuðu undan hausverk, ælupestum og öðrum geislatengdum veikindum. Afgreiðslukassi sem hefur orðið fyrir barðinu á bæði geislavirkni og umhverfi. © Helgi Steinar (Viðskiptablaðið) Klukkan 14:00 þann 27. apríl 1986, eða rúmlega 36 klukkustundum eftir að sprengingin átti sér stað, var öllum íbúum í Pripyat og nærliggjandi bæjum skipað að yfirgefa heimili sín. Þeim 53 þúsund íbúum sem fylltu rúturnar frá Kíev var sagt að brottflutningurinn myndi aðeins standa yfir í þrjá daga. Enginn þeirra vissi að þau myndu aldrei sjá heimili sín á ný.