Í síðustu viku flutti breska blaðið ­Financial Times fréttir af því að Evrópusambandið hygðist slaka veru­lega á reglum um fyrir­tækja­sam­runa í því skyni að ryðja brautina fyrir svo­kölluð „evrópsk meistara­fyrir­tæki“ sem gætu betur keppt við risa­fyrir­tæki í Bandaríkjunum og Kína. Samkvæmt umfjöllun blaðsins fela drögin í sér eina umfangsmestu stefnubreytingu í samrunamálum um áratuga skeið. Nái þau fram að ganga munu þau endurspegla breyttan pólit­ískan tón í Evrópu, þar sem æ háværari kröfur hafa verið settar fram um að evrópskum fyrirtækjum verði gert kleift að vaxa og styrkjast til að mæta harðnandi alþjóðlegri samkeppni. Í drögunum er jafnframt lögð áhersla á að aukinn vöxtur og stærð fyrirtækja geti, við tilteknar aðstæður, stuðlað að aukinni samkeppni fremur en hitt. Slík þróun geti meðal annars eflt nýsköpun, styrkt aðfangakeðjur og bætt aðgengi að lykilaðföngum. Þessar fréttir bárust degi eftir að í ljós kom að Samkeppniseftirlitið kom í veg fyrir að af fyrirhuguðum samruna Arion banka og Kviku yrði. Ástæða þess að Samkeppniseftirlitið stöðvaði samrunann er sú að það telur rekstur Kviku í núverandi mynd vera forsendu fyrir að samkeppni sé á bankamarkaði. Sú afstaða er vægast sagt furðuleg og afhjúpar yfirgrips­mikið þekkingarleysi á virkni íslensks fjármálamarkaðar. Hér á landi starfa um tuttugu lán­veitendur sem bjóða heimilum veðlán. Markaðurinn er því ekki einskorðaður við þrjá viðskiptabanka, þótt þeir fari með stærstu hlutdeildina. Lífeyrissjóðir ráða til að mynda yfir um ­þriðjungi markaðarins og njóta jafnframt sterkari samkeppnisstöðu en bankarnir, enda búa þeir við léttara regluumhverfi og geta því veitt lán á lægri kostnaði. Jafnframt ber að horfa til þeirra umbóta sem orðið hafa á stöðu neytenda gagnvart lánveitendum á undanförnum áratug. Heimili geta nú greitt upp lán sín og fært sig á milli lánveitenda með mun skilvirkari hætti og minni tilkostnaði en áður. Þessi aukni hreyfanleiki hefur ekki síst gert lífeyrissjóðum kleift að sækja fram á fasteignalánamarkaði. Í alþjóðlegum samanburði er hreyfanleiki neytenda á íslenskum fjármálamarkaði raunar óvenju mikill. Samkeppniseftirlitið styðst gjarnan við svokallaða Herfindahl-Hirschman-vísitölu til að meta samþjöppun á mörkuðum. Sé litið til neytendalánamarkaðarins mælist hún um 2.600 stig, sem bendir til ákveðinnar samþjöppunar. Það er þó vart annað en búast má við í jafn litlu hagkerfi, þar sem fjármálaþjónusta byggir að verulegu leyti á stærðarhagkvæmni. Til samanburðar má nefna að samkvæmt umfjöllun Seðlabankans í St. Louis er vísitalan að meðaltali um 3.500 þegar kemur að innstæðum. Samkeppniseftirlitið virðist standa í þeirri trú, þvert á viðteknar skoðanir, að stærðarhagkvæmni skipti ­sköpum í fjármálastarfsemi og sökum þess eru fáir bankar sem fara með stærstan hlut markaðshlutdeildarinnar á flestum svæðum. Neytendum yrði til að mynda ekki endilega til hagsbóta að markaðurinn væri brotinn upp í fjölda smárra banka og sparisjóða. Þetta sést skýrt á markaði fyrir fyrirtækjafjármögnun, þar sem íslenskir bankar standa í harðri samkeppni við norræna banka um stærstu viðskiptavinina og búa þar við lakari stöðu vegna smæðar og séríslensks regluverks. Loks ber að hafa í huga að stafrænar framfarir hafa á undanförnum árum umbreytt fjármálamarkaði. Aðgangshindrunum hefur víða verið rutt úr vegi og nýir aðilar komið inn á markaðinn, hér á landi eins og annars ­staðar. Nú keppa til að mynda níu fyrirtæki um innlán heimila og færsluhirðum hefur fjölgað úr tveimur í yfir tíu á fáum árum. Sú þróun er að verulegu leyti drifin áfram af stafrænum tæknibreytingum. Með öðrum er virk og vaxandi samkeppni á íslenskum fjármálamarkaði. Ástæðan ­fyrir fjölda sameiningartilrauna í þessum geira á undanförnum árum er harðnandi samkeppni sem og að reynt hefur verið að bregðast við sífellt meira íþyngjandi og kostnaðar­sömum reglum sem stóru viðskiptabankarnir þurfa að lúta. Það þarf að ná fram stærðarhagkvæmni til þess að geta boðið viðskipta­vinum samkeppnishæf kjör. Því gera banka­stjórar Arion og Kviku sér grein fyrir á sama tíma að enginn skilningur virðist vera á því að stærðarhagkvæmni er forsenda þess að hægt sé að bjóða viðskiptavinum hagstæðari kjör. Það eru ekki bara kommissarar í Brussel sem eru að sjá að sér í þessum efnum. Núverandi ríkisstjórn í Bretlandi áttar sig einnig á þessu. Hún skipti um stjórnarformann í breska fjármálaeftirlitinu í byrjun síðasta árs þegar Doug Gurr tók við embættinu. Það stóð ekki í vegi fyrir neinum samrunum eða yfirtökum í fyrra auk þess að einfalda og straumlínulaga alla málsmeðferð eftirlitsins. Þetta er nokkuð sem núverandi stjórnvöld ættu að hafa í huga. Þessi leiðari Viðskiptablaðsins birtist í blaðinu sem kom út 22. apríl 2026.