Þann 1. apríl síðastliðinn féllu dómar héraðsdóms í málum Rio Tinto gegn íslenska ríkinu í málum sem varða verðlagningu í viðskiptum Rio Tinto við móðurfélag sitt (mál nr. E-3403/2025 og E-3408/2025). Leitaðist Rio Tinto við að fá tveimur úrskurðum yfirskattanefndar hnekkt, en sá fyrri var sex ára gamall eða frá 1. apríl 2020 og er með fyrstu birtu úrskurðum yfirskattanefndar á sviði milliverðlagningar hér á landi. Sneru málin að réttmæti gjaldfærslu kostnaðar vegna aðkeyptrar tækniþjónustu sem Rio Tinto á Íslandi fékk frá öðrum félögum í samstæðunni. Undirliggjandi hagsmunir í málunum nema nokkrum milljörðum og því óhætt að segja að mikið hafi verið undir. Milliverðlagning er fremur nýlegt úrlausnarefni hér á landi, bæði fyrir skattyfirvöld og skattgreiðendur, en reglur um milliverðlagningu voru lögfestar hér á landi frá og með árinu 2015. Reglurnar byggja á sameiginlegu regluverki sem OECD ríkin hafa komið sér saman um. Hluti af innleiðingu reglnanna sneri að upptöku svokallaðrar skjölunarskyldu , þ.e. að þeir aðilar sem ná ákveðnum veltu- eða eignamörkum þurfi að útbúa skjölunarskýrslur. Slíkar skýrslur skulu innihalda m.a. upplýsingar og greiningar á því hvernig tryggt sé að viðskiptin eigi sér stað á armslengdargrundvelli, þ.e. með sambærilegum hætti og ef viðskiptin ættu sér stað á milli ótengdra aðila. Þannig er komið í veg fyrir að félög flytji hagnað milli landa með því að rukka of há eða lág verð fyrir vörur og þjónustu þegar átt er í viðskiptum við tengda aðila. Rökrétt framhald Kalkþörungafélagsins Dómar héraðsdóms í málum Rio Tinto eru fyrir margar sakir áhugaverðir og að einhverju leiti rökrétt framhald dóms Landsréttar í máli Íslenska kalkþörungafélagsins (mál nr. 213/2025), en ráða má nokkur líkindi á milli þeirra mála. Í báðum tilvikum óskar ríkisskattstjóri eftir skjölunarskýrslum og telur að þær sýni ekki fram á að viðskipti milli tengdu aðilanna hafi verið á armslengdargrunni. Þá byggja fyrirtækin í báðum málum að hluta á því að skattyfirvöldum beri engu að síður að tryggja að sú gjaldabreyting sem lögð sé til grundvallar sé á armslengdargrunni. Þannig halda félögin því fram að þrátt fyrir að skattyfirvöld séu ósammála þeirri verðlagningu sem var ákveðin í viðskiptum félaganna þá beri þeim að leiðrétta verðlagninguna þannig að niðurstaðan verði frekar í samræmi við armslengdarkjör. Telja félögin að sú skylda skattyfirvalda sé lögfest í 3. mgr. 57. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, þar sem segir að sé verðlagning eða skilmálar milli tengdra lögaðila ekki sambærileg því sem almennt gerist í viðskiptum á milli ótengdra aðila skuli meta og eftir atvikum leiðrétta verðlagninguna. Skattyfirvöld byggja hins vegar á því að skattaðilarnir hafi ekki sýnt fram á réttmæti verðlagningarinnar eða í tilviki Rio Tinto að þjónustan hafi í reynd verið veitt. Undirliggjandi í málunum er sú spurning hversu langt skattyfirvöld þurfi eða eigi að ganga í að finna nýtt verð í viðskiptum í þessum tilvikum. Það má vel halda því fram að í þessum málum sé að hluta byggt á formi umfram efni og sönnunarreglur séu nýttar til þess að komast að íþyngjandi niðurstöðum fyrir skattaðilann. Það verður þó ekki horft fram hjá því að frumskylda skattaðila, eins og skattyfirvöld hafa réttilega haldið fram, er sú að skjala viðskipti sín með þeim hætti að skattyfirvöld geti sannreynt að þau hafi átt sér stað á armslengdargrunni. Spurningin sem dómstólar hafa nýverið þurft að svara er hvað eigi að gerast ef skattaðilar sinna ekki þessari skyldu með fullnægjandi hætti að mati skattyfirvalda. Í leiðbeiningarreglum OECD um milliverðlagningu eru skattyfirvöld sérstaklega vöruð við því að nýta sönnunarreglur til þess að horfa fram hjá viðskiptunum í heild sinni nema í algjörum undantekningartilvikum, svo sem ef viðskiptin eru augljóslega sýndargerningur sem eigi sér ekki neina viðskiptalegar forsendur. Telur undirritaður að nokkur sé hætta á því að hér á landi sé að mótast úrskurða- og dómaframkvæmd sem á sér ekki hliðstæðu í öðrum OECD ríkjum. Sjá má þess merki að þær skyldur sem lagðar eru á skattaðila og skattyfirvöld í umræddum leiðbeiningarreglum ( OECD Transfer Pricing Guidelines for Multinational Enterprises and Tax Administrations ) sé í reynd einungis beitt gagnvart skattaðilunum, en ekki skattyfirvöldum. Misvísandi framkvæmd Í þessu samhengi er athyglisvert að bera framangreind mál saman við dóm Landsréttar í máli Elkem gegn íslenska ríkinu (mál nr. 462/2022). Skattyfirvöld höfðu hafnað með öllu frádráttarbærni vaxta sem Elkem greiddi móðurfélagi sínu á þeim grundvelli að ekki hefði komið til viðskiptanna milli ótengdra aðila og byggðu þau niðurstöðu sína á 1. mgr. 57. gr., sem er hin almenna armslengdarregla tekjuskattslaganna sem hefur gilt mun lengur hér á landi er hinar sértæku reglur um milliverðlagningu. Þessari aðferðarfræði, sambærileg þeirri sem skattyfirvöld beita í máli Rio Tinto og fólst í að horfa fram hjá viðskiptunum án þess að rökstyðja aðra og þá mögulega réttari verðlagningu, var hafnað af Landsrétti sem tók fram: Við mat á því hvort skattyfirvöldum hafi verið heimilt að skerast í leikinn með þeim hætti sem gert var er enn fremur óhjákvæmilegt að líta til þess að gengið var eins langt og frekast var unnt miðað við þær forsendur sem lagðar voru til grundvallar. […] Niðurstaðan laut á hinn bóginn að engu leyti að leiðréttingu þeirra kjara, miðað við aðra mögulega kosti, heldur fól hún í sér að horft var fram hjá láninu að öllu leyti. Virðist Landsréttur bæði telja skylt að horfa til sjónarmiða um meðalhóf sem og að til staðar sé skylda skattyfirvalda til þess að leiðrétta kjörin, en horfa ekki bara fram hjá viðskiptunum í heild sinni. Munurinn á málunum virðist fyrst og fremst felast í því að í málum Rio Tinto var óskað eftir skjölunarskýrslum en ekki í máli Elkem. Byggt var á hinni sértæku armslengdarreglu 3. mgr. 57. gr. í málum Rio Tinto, en hinni almennu (1. mgr. 57. gr.) í máli Elkem. Þrátt fyrir það er skýrt kveðið skýrt á um það í 3. mgr. 57. gr. að skattyfirvöldum beri skylda til að meta og eftir atvikum leiðrétta , en í 1. mgr. 57. gr. er engin slík skylda lögð á skattyfirvöld. Engu að síður vísar Landsréttur til þess að skattyfirvöld hefðu átt að leiðrétta kjörin í máli Elkem, en í málum Rio Tinto virðist sú skylda ekki lögð á skattyfirvöld með sama hætti. Kerfisbundinn þekkingarskortur? Í nýlegri grein á Viðskiptablaðinu var því haldið fram að dómur í máli Íslenska kalkþörungafélagsins opinberaði kerfisbundinn skort á sérfræðiþekkingu á milliverðlagningu. Í þessari grein verður ekki tekin afstaða til þeirrar fullyrðingar, en sé slíkur skortur er til staðar, þá má vafalaust finna skýringuna í smæð þjóðarinnar og þess að erfitt er fyrir íslenskt stjórnkerfi að innleiða og sérhæfa sig í öllu því reglufargani sem landinu hefur borið að taka upp. Í því samhengi má þó benda á að innan embættis ríkisskattstjóra hefur verið byggð upp umtalsverð þekking á málaflokknum á síðustu árum og er eðlilegt að embættið sem og skattaðilar láti reyna á þolmörk nýlegra og matskenndra reglna til þess að fá skorið úr álitamálum um inntak þeirra. Það er hins vegar hlutverk yfirskattanefndar og dómstóla að leggja línurnar og þætti undirrituðum ekki óeðlilegt að þeir aðilar nýttu þær heimildir sem þeir hafa til þess að kalla sér til aðstoðar sérfræðinga í milliverðlagningu við einstaka úrlausnir í auknum mæli. Myndi slíkt hið minnsta vera til þess fallið að mæta gagnrýni á hinn ætlaða kerfisbundna þekkingarskort sem vísað var til í hinni nýlega birtu grein. Eins og stendur er lærdómurinn fyrir íslensk fyrirtæki hins vegar sá að mikilvægt er að sinna skjölun með fullnægjandi hætti og að skjölun þarf að vera til staðar þegar skattyfirvöld banka upp á. Að öðrum kosti er hætt á að skattyfirvöld hafi víðtækt svigrúm til þess að endurákvarða skattstofna félaga með íþyngjandi hætti og ekki hægt að treysta á að yfirskattanefnd eða dómstólar muni horfa gagnrýnum augum á þá aðferðarfræði sem skattyfirvöld velja við endurákvörðun skattstofna þegar skjölun er talin ófullnægjandi eða verulega ábótavant. Höfundur er lögmaður hjá BBA//Fjeldco.