Magnea Guðmundsdóttir skrifar: Dvergshöfði 4, Breiðhöfði 3, Laugavegur 176, Kirkjusandur 2, Kringlan 1, Borgartún 1-3, Borgartún 5, Borgartún 34-36, Stóragerði 40, Dugguvogur 42 og Reykjavíkurvegur 60-62. Iðnaðarhús, verslanir og skrifstofur. Allt eru þetta byggingar sem hafa annað hvort verið rifnar á síðustu misserum eða bíða örlaga sinna um mögulegt niðurrif. Listinn er langt frá því að vera tæmandi. Tugþúsundir fermetra og tonna af steypu fara fyrir bí. Ekki bílskúrar, vinnuskúrar eða viðbyggingar heldur byggingar sem hýstu ferðamenn, hárgreiðslustofur, veitingastaði, ferðaskrifstofu og sportvöruverslun. Byggingar sem bera sögu af mannlífi, byggingararfi, tíðaranda og efniskennd. Byggingar sem eru ekki nógu gamlar eða merkilegar til að vera friðaðar en einhver ákvað að væru úreltar eða í ósamræmi við væntingar. Einhver sem ákvað að ekki væri þess virði að nýta möguleika þeirra eða aðlaga að breyttri notkun. Að rífa byggingu hefur margvíslegar afleiðingar; umhverfislegar, menningarlegar, sögulegar og samfélagslegar. Á tímum ofgnóttar, loftslagsvár og offramleiðslu er það löngu úreltur hugsunarháttur að rífa byggingu sé notkun hennar hætt. Gömlu steypunni er hent og hrært í nýja. Langflestar byggingar á Íslandi eru byggðar úr steypu, svo þegar bygging er rifin er verið að auka á kolefnislosun. Árleg losun íslenskra bygginga er um 360 þúsund tonn CO2 íg. Þar er byggingarefnið, einkum steypa, áhrifaríkasti þátturinn eða 45% af kolefnisspori. Á heimsvísu er steypa ein og sér ábyrg fyrir um 5–8% losun á koltvísýringi. Rökstuðningur þeirra sem vilja rífa hús miðar oft að því að húsið sé illa farið, henti ekki fyrirhugaðri nýrri notkun eða sé fjárhagslega hagstætt. Hugsanlegt er að niðurrif og ný bygging komi betur út í Excel-skjali framkvæmdaaðila, en hver ætli kostnaðurinn sé fyrir samfélagið allt þegar tekið er tillit til samfélagslegra þátta og mengunar sem af því hlýst? Getur verið að verðið sem er greitt fyrir niðurrif og förgun sé of lágt? Sé hús það illa farið að því verði ekki viðbjargandi er líkleg skýring að það hafi ekki verið byggt vel eða enn líklegra að viðhaldi þess hafi ekki verið sinnt. Húseigandi ber ríka ábyrgð og sé þessari ábyrgð ekki mætt, ætti ekki að sekta fyrir? Ein þeirra bygginga sem taldar voru upp hér í byrjun er Kringlan 1, líka þekkt sem Morgunblaðshúsið, sem stóð á Kringlureitnum. Húsið var fyrst tekið í notkun árið 1993 og var teiknað af einum af okkar færustu arkitektum, Gunnari Hanssyni. Húsið var rifið í lok árs 2025 til að búa til pláss fyrir nýtt skipulag á Kringlusvæðinu. Það fékk að standa í 32 ár. Húsið var steypt, 4750 fm á fimm hæðum og við hönnun þess var tekið mið af því að innra skipulag gæti tekið breytingum eftir því sem starfsemin krefðist. Allar plötur í húsinu eru bornar uppi af súlum en veggir eru léttir sem gefur húsinu meiri sveigjanleika. Höfundar nýja Kringluskipulagsins skoðuðu möguleika á endurnýtingu hússins og fengu verkfræðistofu til að kanna ástand þess. Forsendur þessara athugana voru að skoða meðal annars hvort nýta mætti húsið sem bílastæði á fyrstu tveimur hæðum og síðan íbúðir á efri hæðum. Í skýrslu verkfræðinganna um ástand hússins kemur fram að steypt burðarvirki hússins er metið almennt í ágætu ásigkomulagi. Mælt er þó með að farið verði í sprunguviðgerðir á ytra byrði og endurnýjun þaks, sem er ekki óeðlilegt fyrir 32 ára gamalt hús, sérstaklega ef viðhaldi hefur ekki verið sinnt sem skyldi. Miðað við gefnar forsendur eru niðurstöður skýrslunnar, að ef breyta ætti efri hæðum í íbúðir þyrfti að endurnýja lagnir og endurhanna lagnakerfi. Athuganir leiddu einnig í ljós að hvorki botnplata né plata yfir fyrstu hæð myndi þola álag bílaumferðar, enda húsið hannað undir skrifstofur. Örlög hússins réðust sem sagt út frá því hvort hægt væri að leggja bílum í gamalli skrifstofubyggingu. Eða, eins og segir í greinargerð skipulagstillögu, „ráðast þyrfti í miklar endurbætur og styrkingar skrifstofubyggingar Kringlunnar 1 ætti hún að þjóna nýju hlutverki íbúðarbyggðar og standast nútímakröfur og staðla.“ Að sjálfsögðu þarf að uppfylla kröfur um öryggis- og heilbrigðisstaðla fyrir húsnæði ætlað fyrir fólk, en getur verið að „nútímakröfur“ séu réttlæting og léleg afsökun frekar en nauðsyn? Er nútímakrafan parketlögð þriggja herbergja íbúð í álklæddu fjölbýlishúsi þar sem eldhúseyja stendur í miðju alrými með sjónvarpssófa úti í horni? Þar sem íbúar tannbursta sig á flísalögðu baðherbergi, sofa í gipsklæddu herbergi og leggja bílnum sínum í bílakjallara? Hver býr til þann ramma sem nútímakröfur standast? Er ekki nútíminn fjölbreyttur, breytilegur og alls konar en ekki staðlaður eins og ofgnótt þeirra einsleitu íbúða sem byggðar eru núorðið og fylla fasteignasíðurnar? Mætti ekki skoða ástand og möguleika byggingarinnar og út frá þeim forsendum finna henni nýtt hlutverk, frekar en öfugt? Rithöfundurinn, aktívistinn og hinn eini sanni urbanisti Jane Jac­obs gaf út bókina The Death and Life of Great Amer ­ ican Cities árið 1961. Í bókinni færir hún röksemdir fyrir því að varðveita ætti gamlar byggingar og blanda saman gamalli og nýrri byggð til að viðhalda nauðsynlegum fjölbreytileika borga. Gamlar byggingar styðja við mismunandi starfsemi svo sem minni fyrirtæki og frumkvöðlastarfsemi sem þrífast síður í dýrum nýbyggingum. Borgir þrífast á fjölbreytni og sveigjanleika og hús byggð á ólíkum tímum gefa umhverfi okkar sérstöðu og sögulega dýpt. Það skal taka fram að að öðru leyti gefur nýtt skipulag á Kringlureitnum fögur fyrirheit sem óþarfi er að rengja. Fasteignafélagið Reitir ætlar að byggja þar rúmlega fjögur hundruð íbúðir á mikilvægum þéttingarreit í bland við atvinnu- og verslunarrými. Áhersla í skipulaginu er á vistvænar samgöngur og umhverfissjónarmið verða í hávegum höfð. Framkvæmdastjóri hjá Reitum segir hönnun hverfisins sækja innblástur í gömlu Reykjavík, með fjölbreyttum formum, uppbroti og hallandi þökum. Þessi endurtekna saga af Suðurlandinu skýtur þó skökku við þegar bygging með sögu og sjálfsmynd sem hefur staðið á svæðinu í áratugi fær að víkja fyrir hugmyndum um stolinn staðaranda frá 19. öld. Það virðist sem að þegar talað er um staðaranda sé gamli miðbær Reykjavíkur okkar eina tilvísun. Eins og öll okkar sjálfsmynd, saga og menning spretti frá þessum eina stað og eina tímabili í nokkra áratugi þegar við fluttum inn tilsniðin norsk timburhús og settum á þau enskt bárujárn, en hafi ekkert að gera með stórmerka sögu steinsteypunnar, okkar eiginlega byggingarefnis og arfleifðar sem við höfum þróað í meira en 100 ár. Í bókinni Jarðsetning veltir Anna María Bogadóttir arkitekt fyrir sér niðurrifi, lífi og dauða byggingar sem hún fléttar saman við eigin sögu. Hún bendir á að á tuttugustu öldinni hafi orðið viðsnúningur þegar fasteignir urðu verðmætari en efnið sem þær eru gerðar úr. Mannvirki umbreyttust í færibandavöru með aukinni kröfu um hraða og notagildi. Í Víðsjá á Rás 1 hefur Henný Hafsteinsdóttir minjavörður Reykjavíkur leitt hlustendur um borgina að undanförnu – skoðað byggingar sem gætu verið á leið í niðurrif og gefið áhugaverða innsýn inn í menningararfinn sem nú á í hættu að hverfa. Henný segir: „Þetta er byggingararfurinn okkar og við höfum ekki einkarétt á því að bara stroka hann út eins og hann leggur sig. Þessi gæði eru fyrir aðra að læra af og upplifa“. Við sem samfélag berum ábyrgð á menningararfi okkar, ekki aðeins fyrir daginn í dag heldur fyrir komandi kynslóðir. Í Jarðsetningu rifjar Anna María upp ferð á æskuslóðir sínar austur á Eskifjörð og líkt og þeim sem er tamt að lesa byggingar birtist bærinn henni sem fjármagnssöguleg flétta. Sjávarútvegurinn hefur leitt þróun bæjarins, líkt og í flestum íslenskum bæjum. Norsku sjóhúsin við ströndina, vinnslustöðvarnar, félagsheimilið og steinsteypt togaravilla uppi á hæð með útsýni yfir höfnina. Að lesa byggingar og leyfa þeim að segja sína sögu er það sem tengir okkur við menningu og arfleifð okkar. Þegar tíðarandi þess liðna og þess nýja mætast verður til raunverulegur staðarandi. Sé sögunni fléttað saman, nýjum köflum bætt við, án þess að afmá upphafið, má byggja þétta, hagkvæma og fjölbreytta borg sem endurspeglar hver við erum, hvaðan við komum og hvert við stefnum, til hagsbóta fyrir umhverfið og Excel-skjal okkar allra. Magnea Guðmundsdóttir arkitekt veltir fyrir sér hvort gjöld fyrir niðurrif og förgun séu of lág. Örlög gamla Morgunblaðshússins hafi til að mynda ráðist út frá því hvort hægt væri að leggja bílum í gamalli skrifstofubyggingu. Magnea flutti pistil sinn í Víðsjá á Rás 1 sem finna má í spilaranum hér að ofan. Magnea Guðmundsdóttir er starfandi arkitekt og rekur Teiknistofuna Stiku. Magnea hefur kennt arkitektúr á háskólastigi bæði á Íslandi og í Bretlandi og gegndi stöðu varaformanns umhverfis- og skipulagsráðs Reykjavíkur árin 2014-2018.