Innlent | Sunnudagsblað | 2.5.2026 | 7:30 Eins konar æði gripið Íslendinga Gljúfrasteinn, hús skáldsins. Í haust greindi Morgunblaðið frá því að verk Laxness væru á hraðri útleið af leslistum framhaldsskóla landsins. Mikil vitundarvakning hefur orðið í kjölfarið. mbl.is/Eggert Jóhannesson Elínborg Una Einarsdóttir [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Íslenska Myndskeið: Ísland sendir Apple kveðju Forsetinn hjálpaði Loga að landa fundinum Logi Einarsson fundaði með Apple Engin áhersla á íslenskuna í raun Nemendur taka betur í Laxness » Fleiri tengdar fréttir Halldór Laxness Nemendur taka betur í Laxness Varla hægt að leggja Arnald fyrir í 10. bekk Halldór Laxness og nautnalyfið bjór Lítil sterk stúlka í grimmum heimi Stórar tilfinningar upp á líf og dauða » Fleiri tengdar fréttir Sú þróun að verk Halldórs Laxness séu á útleið af leslistum framhaldsskóla virðist hafa snúist við, að minnsta kosti í bili. Síðustu mánuði hefur áhugi á verkum Laxness aukist og ungu fólki finnst mikilvægt að fá tækifæri til að kynnast skáldinu. Í liðnum mánuði voru 124 ár frá því að Halldór Kiljan Laxness fæddist og hálft ár frá því að Morgunblaðið greindi frá því að bækur skáldsins væru á útleið úr framhaldsskólum landsins. Í þeirri úttekt, sem blaðið vann í tilefni þess að 70 ár voru liðin frá því að skáldið hlaut Nóbelsverðlaun og 90 ár voru frá því að Sjálfstætt fólk var gefin út, kom fram að innan við þriðjungur framhaldsskólanema læsi skáldsögu eftir Laxness sem hluta af skylduáfanga í íslenskunámi sínu og að Sjálfstætt fólk væri aðeins lesin í fjórum framhaldsskólum af 29. Í ljós kom að hlutfallið hafði lækkað mikið á allra síðustu árum en kennarar sögðu orsökina vera minnkandi lesskilning, dvínandi orðaforða sem og breyttan tíðaranda. Frétt af mbl.is Laxness hverfur úr skólum landsins Íslenska pulsuþjóðin Greinilegt var að þessar fregnir af örlögum höfundarverks Nóbelsskáldsins snertu streng hjá íslensku þjóðinni. Á Alþingi voru þær kallaðar skandall, og á samfélagsmiðlum veltu margir því upp hvort um væri að ræða birtingarmynd dvínandi krafna til nemenda í íslensku skólakerfi. Þá sagði barnabarn og nafni skáldsins, Halldór Laxness Halldórsson, í viðtali við mbl.is að hann teldi að um væri að ræða uppgjöf á versta tíma gagnvart íslenskunni og spurði hvort hin bókelskandi þjóð í norðri væri nú orðin hin símelskandi þjóð „einhvers staðar í Ballarhafi“. Í stað bókmenntaarfsins væru pulsur kannski orðnar nýja „identitíið“ okkar. „Kannski erum við bara fólk sem finnst pulsur góðar,“ sagði Halldór. Frétt af mbl.is „Ég held við séum að missa stjórn á þessu“ Halldór Laxness situr hér fyrir hjá Ólöfu Pálsdóttur myndhöggvara. mbl.is/Ólafur K. Magnússon Kom við samviskuna Í framhaldinu kom þó fljótt í ljós að verk Halldórs Laxness höfðu fjarri því glatað vægi sínu í íslensku samfélagi, enda virtist í kjölfarið grípa þjóðina nokkurs konar Laxness-æði. Sala á bókum hans hefur aukist svo um munar, bókaklúbbar hafa verið settir á laggirnar, útlán verka hans á bókasöfnum tvöfaldast, ráðstefnur haldnar og námskeið kennd um skáldið. Og það sem meira er, fleiri skólar hafa tekið það upp að nýju að kenna skáldsögur Laxness og nemendur virðast sannfærðir um mikilvægi þess að kynnast verkum hans. „Ég held að þessi umfjöllun hafi haft ótrúlega mikil áhrif,“ segir Halldór Guðmundsson, ævisagnaritari skáldsins og bókmenntafræðingur, í samtali við Sunnudagsblaðið en hann ræddi sömuleiðis við blaðið um brotthvarf verka nafna síns af leslistum framhaldsskóla í október. Þá sagði hann leitt að sjá þróunina vegna þess hve ótrúlega mikið líf og bókmenntalegan kraft er hægt að sækja í verk skáldsins. „Þetta var á forsíðu blaðsins, fjöldi fólks sá þetta og einhvern veginn kom þetta við samvisku, hugsanlega bæði kennara og foreldra,“ segir Halldór. Hann bætir við að það hafi þó ekki bara verið nemendur og kennarar sem hafi sýnt höfundarverki Nóbelsskáldsins aukinn áhuga síðustu mánuði. Ríkisútvarpið hrinti bókaklúbbnum Aldrei las ég Laxness af stað eftir þá miklu umræðu sem skapaðist um verk skáldsins í haust en þar eru allar skáldsögur hans lesnar í tímaröð og er klúbburinn hugsaður fyrir þau sem hafa lítið kynnt sér skáldið. Þá hafa til dæmis ýmsar ráðstefnur og endurmenntunarnámskeið um skáldið og verk hans verið haldin og oftar en ekki verið fullt út úr dyrum. Fyrirspurnirnar hrannast inn Þá segir Halldór að einhverjar tilviljanir hafi spilað skemmtilega inn í þessar miklu vinsældir Laxness um þessar mundir eins og sú staðreynd að einleikur Unnar Aspar Stefánsdóttur upp úr Sölku Völku , Salka – ástin og dauðinn , sem hefur hlotið mikið lof, hafi verið frumsýndur fljótlega eftir umfjöllunina. Uppselt hefur verið á allar sýningar og verður verkið áfram sýnt á næsta leikári. „Vinsældir sýningarinnar geta líka að einhverju leyti verið vegna þessarar umfjöllunar. Fólk vill kynna sér Halldór, fyrir utan hvað þetta er stórkostleg sýning,“ segir Halldór og bætir við: „Ég hef ekki fengið annað eins af fyrirspurnum, bæði frá einstaklingum og félagasamtökum, um Halldór í mörg ár eins og síðustu mánuði.“ Halldór Guðmundsson. mbl.is/Eggert Jóhannesson Salan aukist Þessi aukni áhugi hefur sömuleiðis skilað sér í sölu á skáldsögum Halldórs að sögn Sigþrúðar Gunnarsdóttur framkvæmdastjóra Forlagsins sem gefur verk hans út. „Við náttúrulega brugðumst við með því að setja hann á tímabundið tilboð og stilla honum vel fram í búðinni okkar. Ég held að fleiri söluaðilar hafi gert það – nýttu þetta svolítið,“ segir Sigþrúður. „Við urðum alveg vör við að fólk var að koma og kaupa sér bækur annaðhvort til að byrja að lesa eða til að rifja upp bækur sem það hafði lesið. Við sáum þetta á bókamarkaðinum líka, bækur hans seldust mun betur en þær hafa gert. Þannig að þessi fókus sem var settur á höfundarverkið skilaði sér í mjög miklum áhuga.“ Tvöföldun í útlánum Svipaða sögu er að segja af Borgarbókasafninu en þar hafa úttektir á skáldverkum Halldórs Laxness tvöfaldast milli ára. Á fyrstu þremur mánuðum 2025 voru skáldsögur Laxness lánaðar út 110 sinnum en á sama tímabili í ár voru þær lánaðar út í 218 skipti. Mest hefur útlánum fjölgað á Sjálfstæðu fólki og Sölku Völku en vafalaust spilar einleikur Unnar Aspar þar stóra rullu. Þá er greinilegt að bókaklúbburinn Aldrei las ég Laxness hafi haft mikil áhrif en þar var skáldsagan Undir Helgahnúk tekin fyrir í mars. Á fyrstu þremur mánuðum 2025 lánaði Borgarbókasafnið hana aldrei út en á sama tíma í ár voru útlánin 20 talsins. Einleikur Unnar Aspar upp úr Sölku Völku hefur hlotið mikið lof. Ljósmynd/Jorri Nemendur einbeittari Halldóra Björt Ewen og Hildur Ýr Ísberg eru íslenskukennarar í Menntaskólanum við Hamrahlíð, einum þeirra fjögurra skóla þar sem Sjálfstætt fólk er enn lesið sem hluti af skylduáfanga. Í viðtali í Dagmálum Morgunblaðsins fyrr á þessu ári greindu þær frá því að sú mikla umræða sem spannst um lestur á bókum skáldsins eftir umfjöllun blaðsins hafi haft mikil áhrif á viðhorf nemendanna sjálfra til þess að lesa Sjálfstætt fólk . Það hafi til að mynda birst í því að enginn nemandi hafi kvartað yfir því að þurfa að lesa bókina þessa önnina og það er í fyrsta sinn. Þá tóku Halldóra og Hildur sig til í kjölfar fréttanna af brotthvarfi Sjálfstæðs fólks af leslistum framhaldsskóla og héldu fyrirlestur fyrir kollega sína í öðrum skólum um af hverju þær telja bókina mjög vel fallna til kennslu á framhaldsskólastigi. Nemendur vilja láta gera kröfur til sín Þær sögðust ekki enn hafa fundið skáldsögu sem tekur á jafnmörgum málefnum sem eru tímalaus. Þar að auki krefji hún nemendur um flókinn og gagnrýninn lestur. „Aðalpersónan er ekki að öllu leyti sympatísk, það er ekki þægilegt að setja sig í spor hennar, en sögusamúðin neyðir mann samt til þess að dvelja hjá henni. Það krefst flókins og gagnrýnins lesturs og það viljum við að fólk sem útskrifast frá okkur geti gert,“ sagði Hildur Ýr. Eftir fyrirlesturinn hefur að minnsta kosti einn kennari ákveðið að kenna bókina í sínum skóla og segjast Halldóra og Hildur hlakka til að verða honum til halds og trausts í því verkefni. Þá er ljóst að fleiri kennarar hafa gert tilraunir með að lesa aðrar bækur Nóbelsskáldsins með nemendum sínum. Urðu ekki fyrir vonbrigðum Kristín Edda Búadóttir íslenskukennari í Fjölbrautaskóla Vesturlands er ein þeirra en hún kenndi Sölku Völku þessa önnina í valáfanga í íslenskum bókmenntum. Eftir að hafa lesið bókina fóru nemendur svo á fyrrnefndan einleik Unnar Aspar upp úr sögunni. „Það er mjög langt síðan Laxness var lesinn í FVA en þökk sé umræðunni undanfarið létum við vaða og urðum svo sannarlega ekki fyrir vonbrigðum,“ segir Kristín Edda. Eftir lesturinn þurftu nemendur svo að taka þátt í skriflegri umræðu þar sem þeir voru spurðir út í skoðun sína á því að í flestum framhaldsskólum á Íslandi séu bækur Halldórs Laxness nú óðum að hverfa af bókalistunum, hvort bækurnar eigi erindi í dag og hvort framhaldsskólanemendur séu í stakk búnir til að lesa og skilja verk Nóbelsskáldsins. Svörin létu ekki á sér standa. Allir nemendurnir virtust sammála um að mikilvægt væri að kynnast verkum Laxness og ekki síður að upplifa að það séu gerðar raunverulegar kröfur til þeirra í framhaldsskólanáminu. Nemendur á einu máli „Skrítið að vera 13 ár í mennta- og grunnskóla og hafa ekki lesið bók eftir Nóbelsskáldið okkar. Leiðinlegt þegar kennarar og annað fólk gagnrýnir ungt fólk fyrir að vita ekki eða kunna ekki „flókið“ málfar en eru samt að taka það úr námskránni og fá þá ekki möguleikann á að læra þetta í skólanum,“ skrifaði einn nemandi í sínu svari. Annar sagði nemendur upplifa að það sé verið að tala niður til þeirra þegar kennarar hafa ekki trú á að þeir ráði við lestur á verkum Laxness. „Mér finnst að framhaldsskólanám eigi að vera krefjandi því það kennir manni að oft er lífið erfitt en maður þarf bara að vinna sig í gegnum það. Einnig er gott að það sé krefjandi því annars fengi maður algjört sjokk þegar maður myndi mæta í háskóla eða krefjandi vinnu og þyrfti að leggja mikið á sig. Þetta nám er líka ekki skylda og þarf því ekki að vera auðvelt,“ bætt