Bændur hafa lengi verið meðal áhrifa­mestu þrýsti­hópa Evrópu­sam­bandsins. Þegar land­búnaðar­stefna sam­bandsins hefur verið til um­ræðu hafa dráttar­vélar, áburður, kartöflur og mót­mæli á götum Brussel oft dugað til að hægja á eða milda um­bætur. En sú staða kann að vera að breytast. Ítar­leg greining Financial Times bendir til þess að pólitískt vald evrópskra bænda sé farið að veikjast. Skýrasta merkið sé nýr fríverslunar­samningur ESB við Mercosur-ríkin í Suður-Ameríku, sem tók gildi 1. maí þrátt fyrir hörð mót­mæli bænda. Samningurinn hefur verið sér­stak­lega um­deildur meðal nauta­kjöts-, mjólkur- og ali­fugla­fram­leiðenda í Evrópu, sem óttast aukna sam­keppni frá ódýrari fram­leiðendum í Brasilíu og Argentínu. Mót­mælin voru hörð. Í desember helltu bændur mykju á götur Brussel og köstuðu kartöflum í mót­mæla­skyni. En í þetta sinn lét fram­kvæmda­stjórn ESB ekki al­farið undan. Samningurinn tók gildi með til­slökunum og undanþágum, en kjarninn stóð. Land­búnaður sem pólitískt friðland Land­búnaðar­stefna ESB, CAP, var stofnuð árið 1962 í kjölfar skorts og óöryggis eftir seinni heims­styrj­öld. Mark­miðið var að tryggja að Evrópa gæti brauðfætt sig sjálf. Kerfið studdi verð, niður­greiddi fram­leiðslu og verndaði evrópskan land­búnað fyrir er­lendri sam­keppni. Það virkaði í þeim skilningi að fram­leiðsla jókst hratt. Með betri áburði, varnar­efnum og tækni fór Evrópa úr skorti yfir í of­fram­leiðslu. Mótmælin í Brussel í desember voru hörð en skiluðu engu. © epa (epa) Á níunda áratugnum var offramleiðslan orðin svo mikil að ESB þurfti að kaupa upp birgðir til að halda verði uppi. Þá urðu til hin svokölluðu „smjörfjöll“ og „vínvötn“, sem urðu táknmynd fyrir galla kerfisins. Kerfið var síðar lagað til. Fram­leiðslu­kvótar voru teknir upp og síðar var stuðningur færður frá beinum fram­leiðslu­styrkjum yfir í greiðslur sem tengdust landi, um­hverfis­skil­yrðum og bú­setu. Niður­staðan varð þó sú sama í grunninn: evrópskur land­búnaður var áfram varinn fyrir fullum krafti markaðarins. Smábýli héldu velli Þessi vernd hefur haft djúp áhrif á sveitir Evrópu. Ólíkt mörgum öðrum heims­hlutum, þar sem land­búnaður hefur orðið stærri, iðn­væddari og samþjappaðri, hefur evrópskur land­búnaður áfram byggst að veru­legu leyti á fjöl­skyldu­búum og minni rekstrar­einingum. Það er ekki aðeins efna­hags­leg ákvörðun heldur menningar­leg og pólitísk. Bændur eru víða mikilvægur kjó­senda­hópur. Þeir njóta samúðar al­mennings og eru taldir standa vörð um lands­lag, byggð, matar­menningu og þjóð­legar hefðir. Bændur mótmæla í Brussel. © epa (epa) Í mörgum ríkjum ESB hefur því reynst pólitískt erfitt að ganga langt í um­bótum sem gætu leitt til þess að fjöl­skyldu­bú legðu upp laupana. En þessi vernd er dýr. Sam­eigin­lega land­búnaðar­stefnan tekur um þriðjung af sam­eigin­legum fjár­lögum ESB. Nú, þegar Evrópa þarf að verja meira fé til varnar­mála, orku­skipta, iðnaðar­stefnu og tæknifjár­festinga, spyrja sí­fellt fleiri hvort það sé skyn­sam­legt að verja svo miklum fjár­munum í gamla hag­kerfið. Einn evrópskur diplómati orðar það í FT á þann veg að erfitt sé að fjár­festa í rannsóknum og nýsköpun ef svo stór hluti fjár­laga fari enn í stuðning við eldri at­vinnu­greinar. Við­skipti eða vernd? Mercosur-samningurinn hefur varpað ljósi á þennan árekstur. Fyrir ESB snýst samningurinn ekki aðeins um nauta­kjöt og sykur. Hann skapar fríverslunar­svæði sem spannar hag­kerfi upp á um 25 þúsund milljarða evra. Evrópsk iðn­fyrir­tæki, þjónustu­fyrir­tæki og neyt­endur geta hagnast á auknum við­skiptum. En fyrir ákveðna hluta land­búnaðarins eru áhrifin miklu erfiðari. Nauta­kjöt, ali­fuglar og sykur eru nefnd sem greinar sem gætu orðið undir. Á móti gætu fram­leiðendur víns, sterks áfengis og verndaðra upp­runa­vara á borð við Parma-skinku notið ávinnings. Þetta er því ekki ein­föld deila milli bænda og Brussel. Sumir bændur tapa, aðrir græða. En þeir sem tapa eru oft háværastir. Það hefur áhrif á við­skipta­stefnu ESB. Kína hefur til dæmis brugðist við tollum ESB á kín­verska raf­bíla með því að beina spjótum sínum að evrópsku svína­kjöti, mjólkur­vörum og koníaki. Þetta eru greinar sem tengjast sveitum, út­flutningi og pólitískum þrýstingi. Land­búnaður verður þannig veikur blettur í stærri við­skipta­deilum. Ef ESB vill standa fastar gegn Kína eða Bandaríkjunum getur það þurft að horfast í augu við að mót­að­gerðir lenda á bændum. Bændur vara við fæðuöryggi Bænda­samtökin hafna því að verndar­kerfið sé úrelt. Þau segja land­búnað ekki vera hefðbundna at­vinnu­grein eins og hverja aðra. Rúss­neska inn­rásin í Úkraínu, hækkun orku- og mat­væla­verðs og nú átökin í Mið-Austur­löndum hafa styrkt þann mál­flutning. Bændur benda á að áburður, elds­neyti, stál, sement og annar rekstrar­kostnaður hafi hækkað veru­lega. Elli Tsi­for­ou, fram­kvæmda­stjóri Copa-Coge­ca, stærstu bænda­sam­taka Evrópu, segir bændur standa frammi fyrir samtímis áföllum sem raski fram­leiðslu, hækki aðföng og setji rekstrar­hæfi búa undir mikinn þrýsting. Christop­he Han­sen, land­búnaðar­stjóri ESB, segir mat­væla­fram­leiðslu og sam­keppnis­hæfni verða að vera í for­grunni stefnunnar. Mat­væli séu í auknum mæli notuð sem pólitískt vopn og ósjálf­stæði geti fljótt orðið að veik­leika. Þetta eru sterk rök. En þau sann­færa ekki alla. Minni fram­leiðsla en ekki hrun Sumir sér­fræðingar telja að hættan sé ýkt. Rannsóknir sam­eigin­legrar rannsóknar­miðstöðvar ESB benda sam­kvæmt FT til þess að ef land­búnaðar­styrkirnir hyrfu myndi fram­leiðslan aðeins dragast saman um rúm 5%. Alan Matt­hews, pró­fessor í evrópskri land­búnaðar­stefnu við Trinity College Dublin, segir frjó­samt land ekki verða skilið eftir ónotað þótt styrkir verði skornir niður. Hann telur að ef mark­miðið sé að há­marka fram­leiðslu og minnka styrki þurfi Evrópa stærri bú. Það er þó pólitískt viðkvæmt því það gengur gegn hug­myndinni um fjöl­skyldu­búið sem kjarnann í evrópskum land­búnaði. Þróunin er þegar hafin. Búum í ESB fækkaði úr 14,4 milljónum árið 2005 í 8,8 milljónir árið 2023, á sama tíma og heildar­land­búnaðar­land hélst óbreytt. Langstærstur hluti fækkunarinnar var meðal smæstu búanna, undir fimm hekturum. Með öðrum orðum: Fjöl­skyldu­búin eru þegar að hverfa, jafn­vel þótt styrkja­kerfið hafi lengi hægt á þróuninni. Fjár­festar kaupa jarðir Á sama tíma eru fag­fjár­festar farnir að líta á land­búnað sem áhuga­verðan eigna­flokk. Sér­stak­lega hefur þetta gerst á Íberíu­skaga. Spánn og Portúgal eru þegar stórir fram­leiðendur ávaxta, græn­metis og ólífu­olíu. Þar hafa fjár­festar séð tækifæri til að kaupa land, sam­eina rekstur, fjár­festa í áveitu, nýrri tækni og stærri fram­leiðslu­einingum. Sam­kvæmt gögnum CBRE, sem FT vísar til, var meira en 4,2 milljörðum evra fjár­fest í land­búnaðar­tengdum rekstri á Íberíu­skaga á árunum 2022 til 2024. Um helmingur kom frá fag­fjár­festum. Rök­semdin er ein­föld: stærri bú geta nýtt tæki, tækni og fjár­magn betur. Þau geta fjár­fest í áveitu­kerfum, vélvæðingu og nýjum ræktunar­kerfum sem smærri bændur ráða ekki við. Land­búnaður verður þannig ekki aðeins at­vinnu­grein heldur fjár­festingar­kostur, verðbólgu­vörn og eign sem hreyfist ekki endi­lega með hefðbundnum mörkuðum.