Innlent | Morgunblaðið | 14.2.2026 | 6:00 Þjóðin þarf breiða sátt, ekki úlfúð Sigurður Ingi Jóhannesson lætur af formennsku í Framsóknarflokknum um helgina. Eyþór Árnason Nú um helgina er 38. flokksþing Framsóknarflokksins, en þar verður kjörinn nýr formaður, þar sem Sigurður Ingi Jóhannsson gefur ekki kost á sér eftir tíu ár á formannsstóli, 17 ár í landsmálapólitíkinni. Morgunblaðið tók hann tali af því tilefni og það lá beint við að spyrja hvernig hefði verið að koma nýr inn á Alþingi árið 2009, beint inn í eftirhrunið. „Það var mjög sérkennilegt. Það var það. Og ég hef saknað þess að hafa ekki kynnst þinginu eins og það var áður, af því að eftir þessa atburði varð Alþingi aldrei aftur samt. Þar hafa orðið svo mikil útskipti í hverjum kosningum, að ákveðin þekking, menning og vinnulag, hvarf mikið á þessu tímabili. og hefur gjörbreyst á árunum síðan. Umhverfið á þessum tíma eftir hrun var náttúrulega allt að því sturlað. Jóhanna og Steingrímur ætluðu sér að gjörbylta þessu samfélagi um alla eilífð. Það var tilfinningin og þau reiddu mjög hátt til höggs. Stjórnarskráin átti að umbreytast eins og hrunið hafi verið henni að kenna, sem allir sjá núna að er þvæla. Það átti að umturna fiskveiðistjórnkerfinu, svo voru drápsklyfjar Icesave, það átti að koma Íslandi undir Evrópusambandið áður en fólk næði að hugsa sig um, ýmsar þær skattabreytingar sem að núverandi stjórnvöld eru að hluta til að taka upp aftur, að því er virðist til þess að allir hafi það jafn skítt og þurfi helst alltaf að sækja fjármuni til opinberra aðila, sem er vond pólitík, eiginlega ill.“ Ofmetnaður og umboðsleysi En varð þessi ofmetnaður Jóhönnustjórnarinnar ekki að falli? „Jú, þetta umboðsleysi varð þeim að falli. Sem að Kristrún og félagar ættu kannski að hugsa um og draga lærdóma af, því þau eru að hita þetta flest upp nema stjórnarskrárbreytingar. Umboðið til þess er ekki sterkt og sumt af því sem að þau eru að gera núna fór hún hreinlega fram með og sagði að þau myndu ekki gera. Tökum til dæmis aukin veiðigjöld á sjávarútveg, sem hún sagði að væru á dagskrá og við í Framsókn vorum raunar sammála um að væri hægt að gera, en útfærslan skipti máli. Hún ætlaði að gera það á tíu árum hiðminnsta, en svo var bara gert í einu vetfangi. Hún sagði að það kæmi ekki til greina að banka á dyrnar hjá Evrópusambandinu á kjörtímabilinu, en svo eru þau að gera nákvæmlega það. Það er skortur á umboði til alls þessa, ekkert með ósvipuðum hætti, og varð ríkisstjórninni 2009-13 að falli, en þar er munurinn á núverandi stjórn og þeirri að þar voru reynsluboltar, sem stýrðu verkinu, og málin voru keyrð hérna á þinginu. Það var látið vinna daga og nætur í þessum erfiðu málum og við tókum svo sannarlega til varna og vorum með aðhald, eins og stjórnarandstöðunni ber að gera í þinginu. Og ég sé ekki eftir einni ræðu í Icesave, það er bara besta tímakaup Íslandssögunnar. Eins og þjóðin með aðkomu forsetans staðfesti. Ítrekað. Eftir að meirihlutinn valtaði yfir okkur í atkvæðagreiðslu á tólfta tímanum 30. desember! Það var allt undir. Þetta voru mjög sérkennilegir tímar að koma inn á þing og það var heift. Auðvitað var heift í samfélaginu, en það var líka heift hérna inni í þingi.“ Sigurður Ingi Jóhannesson kom inn á þing í kosningunum 2009, mitt inn í uppnám og heift eftirhrunsins. Eyþór Árnason Geir hefur fyrirgefið mér Gróf hún ekki um sig? Ég veit að það hafa ýmsir sjálfstæðismenn átt erfitt með að fyrirgefa þér að hafa stutt Landsdómsákæruna á hendur Geir H. Haarde forsætisráðherra. „Hann hefur fyrirgefið mér. Ég hef talað við hann og við hreinsuðum um andrúmsloftið. Það voru mistök af því heiftin var í salnum. Ég segi eins og Atli Gíslason, við hefðum – og þá skrifa ég það á mitt reynsluleysi – við hefðum átt að stoppa atkvæðagreiðsluna og biðja um fundarhlé, biðja um að hún yrði endurtekin, þegar við sáum hvað í stefndi.“ Hvaða lærdóma eigum við að draga? „Kannski er það nú bara af því að mín pólitík og lífsviðhorf raunar, er að breytingar á samfélaginu eiga að verða smátt og smátt, þær eiga ekki að vera kollsteypur. Það þýðir að það verður alltaf að tryggja að vel ríflegan meirihluta þjóðarinnar á bak við stórar breytingar, helst meira en tvo þriðju. Það þýðir auðvitað að breytingar ganga hægar fyrir sér, en það þýðir að mínu mati að samfélagið verður miklu heilbrigðara, það verður sáttara og minna rúm fyrir heift. Það kallar hins vegar á það, eins og við minnstum á fyrr, að stjórnarflokkar á hverjum tíma hafi öruggt umboð til að gera miklar breytingar til langs tíma, en notfæri sér ekki úlfúð nauman meirihluta eða hugaræsingu augnabliksins. Það er er lærdómurinn. Það mátti læra af þessum árum 2009-13 og af upphlaupunum 2016 þegar forsætisráðherra neyðist til að segja af sér. Þá þegar fannst mér mjög mikilvægt að mynda breiða stjórn til þess að koma á breiðri sátt í samfélaginu, sem síðan tókst nú ekki fyrr en eftir kosningarnar 2017. En það tókst.“ Stjórn Katrínar stóð sig vel Til þess að koma á stjórnfestu og endurheimta trúverðugleika stjórnmálanna þá? „Já. Við mynduðum þessa breiðu stjórn með aðkomu frá vinstri, hægri og miðju og ég held að það hafi hjálpað verulega til við að byggja upp íslenskt samfélag eftir hrun. Og ekki nóg með það, við fengum gríðarlega góða tíma út úr þessu, sem sést bara á lífskjörum almennings, sem sést á því hvernig við náðum með undraverðum hætti að ná halla ríkissjóðs niður og eiginlega með ólíkindum hvað hægt var að hækka laun á þessum tíma án þess að allt færi í vitleysu. Það héldu menn hins vegar áfram að gera og eru reyndar enn að. Það gengur ekki upp ef við ætlum að reyna að halda verðbólgunni á bilinu 2,5% og 3,5%. Menn verða að vera aðeins hógværari, bæði í launakröfum og arðsemiskröfum. Sígandi lukka er best.“ Það er þarna 2016 þegar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, þá formaður Framsóknarflokksins og forsætisráðherra, lendir í hakkavél og þarf að stíga til hliðar, svo þú, varaformaður flokksins, verður í einu vetfangi forsætisráðherra, en með formanninn sáran á kantinum, sem síðar yfirgefur flokkinn og stofnar nýjan. Voru það ekki örlagaríkari tímar en þú áttir nokkra von á? „Jú, vægast sagt. Það var ekkert gaman að taka við með 20-30 þúsund manns í uppnámi úti á Austurvelli, af því þarna var einhvern veginn rifið ofan af sári hrunsins. Það var rétt byrjað að gróa, en allt í einu var bara það aftur flakandi, blæðandi sár. Það var gríðarleg áskorun að annars vegar stilla til friðar í samfélaginu og hins vegar að ná vinnufriði í pólitíkinni inn í þingi milli stjórnar og stjórnarandstöðu. En þetta gekk furðuvel milli stjórnarflokkanna, okkar og Sjálfstæðisflokks, þó mikið gengi á.“ Sóttist ekki eftir þessu Hvernig leið þér? „Það var aldrei tími til þess að velta fyrir sér hvernig manni liði, þetta voru bara svo miklir atburðir og þeim þurfti að taka af æðruleysi. Við höfðum það markmið að reyna að ná friði og ró, að sýna fram á að stjórnkerfið virkaði og að Ísland þyldi svona áhlaup. Sem að tókst.“ Kviknuðu aldrei neinar spurningar um af hverju þurfti þetta nú að gerast, er ég maðurinn til þess að takast á við það og allt það? „Jú, að einhverju leyti, en ég er bara þeirrar gerðar… sko, ég var ekki að sækjast eftir því að komast í þessa stöðu og alls ekki með þessum hætti, en þegar þú ert kominn í hana, þá verður þú bara að gera það sem þú þarft að gera. Ég reyndi það allan tímann og í fjóra mánuði varði ég Sigmund meira en nokkur annar maður á Íslandi, þangað til ég gat það ekki lengur. Svo býð ég mig til formennsku á flokksþingi um haustið og við erum báðir í flokknum í eitt ár, en svo springur nýja stjórnin og hann stofnar nýjan flokk.“ Framsókn umburðarlynd og öfgalaus Hann hafði áður viljað leiða Framsókn á svipaðar brautir. „Já, það er ástæðan fyrir því að ég bauð mig fram vegna þess að hérna Framsóknarflokkurinn er, róttækur umbótaflokkur, félagshyggjuflokkur, samvinnuflokkur…“ Íhaldsflokkur? „Já, það er líka í honum. Hann er auðvitað flokkur atvinnuveganna og flokkur landsbyggðarinnar, en hann er líka flokkur umburðarlyndis og öfgaleysis. Við leggjum áherslu á að allir sitji jafnir, óháð efnahag og búsetu og öðrum þáttum, og þetta á ekki síður við í flokksstarfinu en stefnu hans. Þarna voru komnar hugmyndir um að formaður réði í raun og veru öllu í flokknum, eins og síðar varð raunin í stofnskrá og samþykktum Miðflokksins. Mér fannst að fólkið í flokknum yrði bara að fá valkost. Ég átti ekki sérstaka von um að sigra sitjandi formann. Eins og þú nefnir eru framsóknarmenn íhaldssamt fólk og heldur tryggð við sitt forystufólk. En grasrótin kom á flokksþingið og kaus og þá hófust nýir tímar sem lauk með því að hann stofnaði Miðflokkinn árið.“ Var það ekki áfall? Jú , auðvitað var það áfall fyrir Framsóknarflokkinn á þeim tíma, blóðtaka Í dag eru stefnur flokka talsvert ólíkar, Miðflokkurinn kannski sá flokkur sem er langsamlega lengst til hægri á Íslandi af þessum hefðbundnu flokkum, en Framsóknarflokkurinn er staðfastur á miðjunni. Þó ýmsir aðrir vilji vera þar, þá er Framsóknarflokkurinn klárlega sá miðjuflokkur sem hann hefur alltaf verið.“ Styðjum atvinnulíf og athafnafrelsi Þið deilið samt sumum skoðunum, t.d. í atvinnumálum… „Já, já. Framsóknarflokkinn er að mörgu leyti hægri sinnaður þegar kemur að atvinnulífi og athafnafrelsi einstaklingsins, þó að við sjáum það gjarnan með samvinnu, Við trúum að heilbrigðiskerfið sé betra þegar við nýtum alla kosti þess, þ.e.a.s. blandað heilbrigðiskerfi, eins og er auðvitað meira og minna á Norðurlöndum. Þegar það kemur hins vegar að félagshyggjunni, þá stígum meira í vinstri fótinn og erum tilbúnir að ganga lengra þar til þess að tryggja að samfélagið sé jafnara og það er það sem mér fannst til að mynda takast vel í þessari breiðu ríkisstjórn, sem var við völd í sjö ár. Það vildu sumir tala mikið um að það væri ójöfnuður á Íslandi, vaxandi ójöfnuður. Það er rangt. Staðreyndin er sú að á tíma þessarar ríkisstjórnar jókst jöfnuður á Íslandi mjög verulega. Þegar við erum það samfélag á Norðurlöndum sem er með mestan jöfnuð, þá erum við sennilega það land í heiminum sem er með m