Deila Stefán Jón Hafstein, stjórnarformaður Ríkis­útvarpsins, skrifaði grein um fjölmiðlalandslagið og birtist hún á Vísi í síðustu viku. Stefán hefur nokkuð látið að sér kveða í stjórnar­formannstíð sinni. Þannig beitti hann sér ­fyrir því að Ríkisútvarpið tæki ekki þátt í Eurovision í ár vegna þátttöku ísraelska ríkis­útvarpsins í ­keppninni – helsti rökstuðningurinn ­fyrir því var að starfsfólk, með ­Stefán Eiríks­son útvarpsstjóra í fararbroddi, hefði tapað gleðinni sem áður fylgdi þátttökunni – og þá hefur hann talað fyrir því að ríkisvaldið setji á laggirnar íslenskan samfélagsmiðil á borð við Facebook. Sá miðill ætti, að sögn Stefáns Jóns, að sjálfsögðu að vera á forræði Ríkisútvarpsins: „Það þarf íslenska Facebook-­síðu sem er ekki ritstýrt af erlendum auðmönnum. Og hún á að vera boðveita fyrir það sem YouTube, Facebook og Instagram gera – fólk getur verið þar áfram – en við á Íslandi þurfum að fá fyrir svona fólk eins og Gímaldið, Samstöðina, Heimildina … Þorstein Joð og það efni sem er búið til á Bylgjunni og inni á Ríkisútvarpinu. Allt á einn stóran „platform“, þ.e.a.s. vettvang, þar sem rafræn miðlun með innbyggðri gervigreind virkar. Þetta er stórhuga hugmynd …“ sagði stjórnarformaðurinn í samtali við Kristján Kristjánsson á Bylgjunni í nóvember í fyrra. *** Fyrri hluti greinar Stefáns fjallar um að hann sé hjartanlega sammála Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands, um þá skoðun að gervigreindin sé komin til að vera. Það sem kemur fram í síðari hluta greinarinnar er ekki síður áhugavert. Rauði þráðurinn í grein Stefáns er krefjandi rekstrarumhverfi fjölmiðla um þessar mundir. Hann virðist líta á rekstur ríkisfjölmiðils sem mikilvæga kjölfestu á þessum óvissutíma. Enda segir hann að við breyttar for­sendur fjölmiðlalandslagsins megi Íslendingar telja sig lánsama fyrir það menningarauðmagn sem stofnunin, sem hann er stjórnarformaður fyrir, hefur ­byggt upp. Hann skrifar: „Ég hef sannfæringu fyrir því að eitt brýnasta verkefni Ríkisútvarpsins nú sé að efla stoðir sjálfstæðrar dagskrárgerðar og fréttamennsku – einmitt núna – og að slíkt megi vel gerast í samvinnu við aðra fjölmiðla sem vilja starfa á ¬svipuðum forsendum.“ Þarna má spyrja sig við hvaða fjölmiðla er átt í lok setningarinnar. Sennilega eru það Gímaldið, Samstöðin og Heimildin, en síðarnefndi miðillinn hefur auðvitað átt í nánu en óformlegu samstarfi við ríkis­miðilinn. *** Í greininni segir Stefán Jón það brýnt að takast á við það sem hann segir vera goðsögn um að Ríkisútvarpið sjúgi allt súrefni af auglýsingamarkaðnum frá öðrum fjölmiðlum í landinu. Bendir hann á að helmingur auglýsingamarkaðarins renni hvort sem er til útlanda og að ekki sé „feitan gölt að flá hjá RÚV ef menn vilja styrkja aðra íslenska miðla“. © Morgunblaðið/Styrmir Kári (Morgunblaðið/Styrmir Kári) Þarna vísar Stefán til gagna Hagstofunnar sem sýna að stærð íslenska auglýsingamarkaðarins sé um 30 milljarðar og að ríflega 15 milljarðar fari til erlendra efnisveitna. Þetta þýðir að RÚV er með um 16% af innlenda hlutanum og verður það að teljast ansi sérstök skoðun hjá stjórnarformanninum að það myndi engu skipta ef þær tekjur rynnu annað en til ríkismiðilsins. Þessi skoðun Stefáns rímar ágætlega við skrif Þórðar Snæs Júlíus­sonar, fram­kvæmda­stjóra þingflokks Sam­fylkingar­innar, en hann hefur bent á að auglýsingastofur og birtingarhús vilji það ekki. Andstaðan við að færa RÚV af auglýsingamarkaði er gjarnan réttlætt með því að „markaðurinn vilji það ekki“. Þar með eru auglýsingastofur og birtingarhús skyndilega orðin eins konar vörslu­aðilar almannaheilla í umræðu sem á í grunninn að snúast um fjölmiðlafrelsi og samkeppnisstöðu einkarekinna miðla. Það er athyglisvert í sjálfu sér. Afstaða þessara fyrirtækja er auðvitað skiljanleg. Þau hafa byggt viðskiptamódel sitt að hluta á núverandi skipan og hafa engan sérstakan hag af breytingum á henni. Það er ekkert óeðlilegt við það. En það er annað mál þegar slíkir sérhagsmunir eru klæddir í búning „almannahagsmuna“ eða kynntir sem hlutlaus niðurstaða markaðarins. Þar minnir umræðan stundum á viðbrögð stórra innflytjenda við hugmyndum um frjálsari áfengisverslun: andstaðan er kynnt sem varúð eða ábyrgð, þótt undir liggi fyrst og fremst hagsmunir þeirra sem njóta núverandi fyrirkomulags. Þá er því gjarnan haldið fram að brotthvarf RÚV af auglýsingamarkaði myndi ekki skila einkamiðlum auknum tekjum. Sú fullyrðing er iðulega sögð sjálfsögð án þess að hún sé sérstaklega studd rökum. Þegar Fréttablaðið féll úr leik hurfu auglýsendurnir hins vegar ekki af Íslandi. Nova, Hagkaup, Blómaval og bílaumboðin hættu ekki að auglýsa. Auglýsingaféð leitar einfaldlega annað. Spurningin er því ekki hvort fjármunirnir hverfi úr umferð, heldur hverjir sitji ­eftir með aðganginn að þeim. *** Sá hluti greinar Stefáns þar sem hann fjallar um að Ríkisútvarpið njóti alls ekkert samkeppnisforskots er ekki síður furðulegur. Hann skrifar feitletrað í grein sinni að hið meinta forskot Ríkisútvarpsins sé hreinlega ekki til. Með öðrum orðum veitir það ríkismiðlinum ekkert forskot að almenningur er neyddur til þess að greiða 23 þúsund ­krónur í skylduáskrift og að hafa nokkuð greiðan aðgang að skattfé landsmanna auk þess að vera í yfirburðastöðu á auglýsingamarkaði. Kemst Stefán að þessari undarlegu niðurstöðu út frá þeirri staðreynd að áskrift að efnisveitum á borð við Netflix og Spotify kosti líka peninga. Það er eins og stjórnarformaðurinn geri sér enga grein fyrir því að skattgreiðendur eru tilneyddir af ríkisvaldinu til að greiða fyrir „áskrift“ að ríkismiðlinum hvort sem þeir kæra sig um það eða ekki. Það sama gildir ekki um áskriftir að öðrum íslenskum miðlum eða erlendum efnisveitum. Í lok greinar sinnar skrifar Stefán: „Niðurstaða mín er þessi: Það séu ekki bara rekstrarlegar forsendur íslenskrar fjölmiðl­unar sem séu við það að bresta, og án almenningsútvarps verðum við virkilega illa stödd. Hitt kemur líka til að vegið er að sjálfstæðri, óháðri dagskrárgerð og fréttamennsku úr ­ýmsum áttum. Við þurfum að takast á við þær áskoranir ekki síður en auraleysið. Á því sviði erum við lánsöm því enn eigum við metnaðarfullt fjölmiðlafólk sem starfar af köllun og er fært um að takast á við krefjandi aðstæður ef við sköpum þau tækifæri sem þarf.“ Það sem er rétt í þessum orðum er að þrátt fyrir allt er mikil gróska í íslenskum fjölmiðlaheimi. Vaxtarsprotinn hefur verið mikill í hlaðvarpsgerð í hljóði og mynd og hefur það meðal annars leitt til þess að umræðuþættir á vegum ríkis­miðilsins hafa minnkandi vægi, svo eitthvað sé nefnt. Ríkis­útvarpið hefur gert margar tilraunir til þess að kæfa þann sprota í fæðingu með fjölmörgum tilraunum til þess að keppa við slík hlaðvörp, án árangurs. Vandamál íslenskra fjölmiðla er ekki „auraleysi“, eins og Stefán Jón orðar það. Markaðurinn er nægilega stór til þess að standa undir fjölbreyttri fjölmiðlaflóru, ekki síst á tímum þar sem ­kostnaður við að miðla efni fer hríðlækkandi og aðgangshindranir eru horfnar. Vandinn er ríkis­miðillinn. Ríkisútvarpið er að daga uppi eins og nátttröll og það er enginn tilgangur með því – og í raun öllum til ­óþurftar – að reyna að halda í því lífi með sífellt auknum framlögum frá skattgreiðendum. *** En eftir situr sú einkennilega staðreynd að stjórnarformaður hjá opinberu fyrirtæki, sem nýtur umtalsverðra skatttekna og hefur ítrekað brotið lög og samninga um öflun annarra tekna, en hefur að auki reglulega sótt sér frekari fjármuni í ríkissjóð til þess að lappa upp á óstjórn í rekstri, að ógleymdu afar hæpnu lóðabraski með eignir ríkissjóðs, skuli telja sér stætt á því – og sæmandi – að leggja almenningi, markaðinum og löggjafanum línurnar um hvernig þetta eigi nú að vera. Allt ­miðast það við þarfir stofnunarinnar, ekki fjölmiðlunar, ­þarfir almennings eða hagsmuni annarra. Það segir meira en flest um óheilbrigða stöðu Ríkis­útvarpsins og afstöðu stjórnarformanns þess. Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum Viðskiptablaðsins. Þessi pistill birtist fyrst í Viðskiptablaðinu sem kom út 13. maí 2026.