Innlent | Morgunblaðið | 22.5.2026 | 6:00 Námsgögn fjársvelt í áratugi „Ef við berum þetta saman við það sem talið er eðlilegt á Norðurlöndum erum við með svona fjórðung af því sem lægst er annars staðar í þessu kerfi og þetta hefur orðið til þess að það eru varla til námsgögn og þau sem eru til eru mjög gömul eins og við þekkjum, börnin okkar koma oft heim með námsbækur sem við vorum sjálf að lesa.“ mbl.is/ÞÖK Björn Diljan Hálfdanarson [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Skólakerfið í vanda Markleysið enn einn áfellisdómur Borgin styttir opnunartíma: Veldur ákveðnum áhyggjum Brýnt að bregðast við bómullarvæðingu barna Segir góðmennskuna í raun vera grimmd Einkunnirnar ekki til hjá borginni » Fleiri tengdar fréttir Í hartnær tvo áratugi hefur fjármagn til þróunar og kaupa á námsefni fyrir íslenskt skólakerfi rýrnað verulega og eru áhrif þess mælanleg. Námsárangur barna fer síversnandi, munur á námsárangri milli sveitarfélaga eykst og félagslegur bakgrunnur barna er farinn að hafa meiri áhrif á árangur í námi. Svo segir í inngangi nýrrar skýrslu sem Þróunarsjóður námsmanna afhenti barna- og menntamálaráðuneytinu á fundi á miðvikudag. Í skýrslunni segir að Þróunarsjóður námsmanna sé í dag 36 prósent af upprunalegu raunvirði og að sömu þróun megi sjá hjá Námsgagnasjóði og námsefnisþætti Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu. „Ef við berum þetta saman við það sem talið er eðlilegt á Norðurlöndum erum við með svona fjórðung af því sem lægst er annars staðar í þessu kerfi og þetta hefur orðið til þess að það eru varla til námsgögn og þau sem eru til eru mjög gömul eins og við þekkjum, börnin okkar koma oft heim með námsbækur sem við vorum sjálf að lesa,“ segir Íris E. Gísladóttir, formaður stjórnar Þróunarsjóðs námsgagna, í samtali við Morgunblaðið. Frétt af mbl.is Námsgögn í framhaldsskólum verði gjaldfrjáls 0,4 prósent í námsgögn Í skýrslunni er ljósi varpað á þá staðreynd að aðeins 0,4 prósent af rekstrarkostnaði grunnskóla á Íslandi fari í námsgögn. Til samanburðar er sú tala á bilinu 1,5–4,0 prósent á Norðurlöndunum, allt að tíu sinnum hærri en hérlendis. Ef íslenska ríkið legði jafn hátt hlutfall rekstrarkostnaðar grunnskóla í námsgögn og Finnar (1,5-2%) væri fjármagn til námsgagna 1.740- 2.330 milljónir króna á ári í stað núverandi 532 milljóna. Þrátt fyrir að lagafrumvarp sem átti að bregðast við þessari stöðu hafi verið lagt fram þrisvar á Alþingi af tveimur ríkisstjórnum hefur það enn ekki verið afgreitt. Frétt af mbl.is Boða sókn í menntamálum en skera niður á sama tíma Frumvarpinu slaufað alfarið „Það var frumvarp á þingmálaskrá núna í mars sem átti að fara í gegn en nú hef ég fengið að heyra það innan úr ráðuneytinu að það sé búið að slaufa því frumvarpi alfarið. Miðstjórnendur úr skólaþjónustu voru inni hjá ráðuneytinu að grátbiðja um peninga því það er ekki hægt að prenta bækurnar í haust. Það er því ekki víst að það sem nú er til verði til í haust,“ segir hún. Einnig er í skýrslunni bent á hlutverk ríkis og sveita í kaupum og þróun námsefnis. Ríkið ákveður, með fjárlögum, hversu mikið fjármagn fer til þróunar námsgagna í gegnum Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, Námsgagnasjóð og Þróunarsjóð námsgagna. Aftur á móti bera sveitarfélögin aukakostnaðinn þegar fjárfesting í námsgögnum er ekki fullnægjandi. Þetta verður til þess að börn í sveitarfélögum með meira fjárhagslegt svigrúm fá greiðari aðgang að vönduðum námsgögnum en jafnaldrar þeirra annars staðar á landinu. „Sveitarfélögin taka ekki ákvarðanir um hvað framleitt er af ríkinu en þurfa þó að bera aukakostnaðinn. Ríkið fær því aldrei að finna fyrir afleiðingum þeirra ákvarðana sem það tekur. Þá þurfa kennararnir bara að gera meira, það þarf að ráða fleiri sérkennara og fjölga stöðugildum,“ segir Íris. Frétt af mbl.is Meirihluti tíma kennara fer í annað en kennslu Ófremdarástand í skólamálum Mikið ófremdarástand hefur ríkt í íslensku skólakerfi á undanförnum árum og eins og áður segir fer námsárangri barna hnignandi. Niðurstöður PISA-rannsóknar OECD, sem unnin var árið 2022, sýna að 47% drengja og 32% stúlkna hér á landi eru undir hæfniþrepi 2 í lesskilningi og teljast þar með ekki búa yfir grunnhæfni. Hjá drengjum er þetta tvöföldun frá árinu 2009. Þá sýnir rannsóknin einnig að aðeins 3% íslenskra nemenda ná afburðahæfni í lesskilningi á móti 7% meðaltali OECD-ríkjanna. „Íslenskir nemendur eiga almennt erfiðast með verkefni sem snúast um að meta texta og bera þá saman – nákvæmlega sú hæfni sem þjálfast þegar nemendur hafa aðgang að fjölbreyttum og vel hönnuðum námsgögnum,“ segir í skýrslu frá mennta- og barnamálaráðuneytinu sem unnin var árið 2024 og ber titilinn Staða drengja í menntakerfinu. Í skýrslunni er lögð rík áhersla á að bágborinn árangur íslenskra nemenda stafi ekki af getu- eða viljaleysi kennara. Vandinn sé sá að kerfið hafi í áratugi gefið kennurum of lítið til að vinna með. Rannsóknir á áhrifaþáttum í menntun sýni að gæði námsgagna séu ein af þremur grunnstoðum árangursríks skólastarfs, ásamt góðri aðalnámskrá og sjálfstæðum fagmenntuðum kennurum. Frétt af mbl.is Hver er menntastefna íslenskra stjórnvalda? Kennarar fá ekki verkfærin Í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við geta kennarar valið nemendasamsetningu sinni námsgögn úr fjölbreyttu úrvali. Í skýrslunni segir að staðan sé ekki sú hér á landi. Þegar efnið sé ekki til eða of gamalt, of þröngt eða úrelt þurfi kennarinn að sækja í eigin kraft. Könnun Menntamálastofnunar frá 2023 meðal 580 kennara og skólastjórnenda sýndi að 70% íslenskra kennara notuðu námsgögn sem útbúin eru í skólanum oft eða mjög oft og 90% gera það að minnsta kosti að einhverju leyti. Slíkt efni er sjaldan hannað af kennslufræðingi eða hönnuði og er yfirleitt ekki yfirfarið af ritstjóra. Efnið sem útbúið er nær sjaldnast til annarra skóla og eykur þannig ósamræmi í námi. Frétt af mbl.is Brotalöm í kennaranámi gæti valdið skertu læsi Félagslega bilið breikkar Auk þess að auka ósamræmi milli skóla breikkar ófullnægjandi námsefni einnig bilið á milli nemenda sem hafa ólíkan félagslega bakgrunn. Rannsókn UNESCO frá árinu 2021 sýnir að í löndum þar sem framboð á vönduðu námsefni er af skornum skammti eykst munurinn á námsárangri nemenda eftir félagslegum og efnahagslegum bakgrunni. Þegar námsefni er ekki til eða er úrelt verða nemendur háðir þeim auðlindum sem þeir hafa utan skóla til að fylla í bilið; þeir sem hafa minnst á milli handanna búa þá við tvöfaldan ókost. „Þetta er nákvæmlega sú þróun sem gæta má á Íslandi: félagslegur og efnahagslegur bakgrunnur barna er farinn að hafa meiri áhrif á námsárangur en hann gerði fyrir tveimur áratugum. Íslenska menntakerfið var um langt skeið talið vera meðal jöfnustu menntakerfa heimsins og eitt virkasta tæki til félagslegrar jöfnunar í íslensku samfélagi (OECD, 2016). Sú staða er að rýrna,“ segir í skýrslu Þróunarsjóðs námsmanna. Frétt af mbl.is Börnin kunna jafnvel enga bókstafi Minni tími í kennslu Samkvæmt alþjóðlegum rannsóknum sem vitnað er í verja íslenskir kennarar meiri tíma í undirbúning og stjórnsýslulegar skyldur en kennarar í flestum samanburðarlöndum. Afleiðing þess er sú að minni tími fer í eiginlega kennslu, fagþróun og samskipti við nemendur. Helstu tillögur sem lagðar eru á borð í skýrslunni eru að hækka heildarfjármagn til námsgagnakerfisins í 1.240–1.551 milljón króna á ári, í áföngum, leiðrétta fjárveitingar til Þróunarsjóðs námsgagna og Námsgagnasjóðs upp í a.m.k. upprunalegt raunvirði 2007, tryggja sérstakt fjármagn til jöfnunar að teknu tilliti til efnahagsstöðu barna í ólíkum sveitarfélögum, gefa út sameiginlega útgáfuáætlun í samráði við helstu hagsmunaaðila svo að fjármagn sem veitt er nýtist með bestu móti og að opna miðlæga námsgagnaveitu þar sem hægt er að finna allt námsefni á einum stað kennurum og nemendum til hagsbóta. Frétt af mbl.is Enginn mætti frá ríkisstjórninni Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Tengdar fréttir Skólakerfið í vanda Markleysið enn einn áfellisdómur Borgin styttir opnunartíma: Veldur ákveðnum áhyggjum Brýnt að bregðast við bómullarvæðingu barna Segir góðmennskuna í raun vera grimmd Einkunnirnar ekki til hjá borginni » Fleiri tengdar fréttir Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » Lætur grínista heyra það eftir umdeilt uppistand Hvalfjarðargöng: Lokanir um Hvítasunnuhelgina Væta í kortunum Meiri kólnun á vinnumarkaði en spáð var Námsgögn fjársvelt í áratugi Umræðan Má ESB ekki vita það? Fjáreignir og skattlagning Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Hildur fundar í kvöld og á morgun Meirihlutaviðræðum í Hafnarfirði slitið Hildur: „Hann lék tveimur skjöldum“ Námsgögn fjársvelt í áratugi Mest lesið Í gær Í vikunni Öllum sagt upp hjá Hilton og Natura Þrefalt hærri tíðni meðal útlendinga „Auðvitað myndi það hjálpa“ Mestu sérhagsmunir í sögunni „Ég rauk á fætur“ Tókst að koma í veg fyrir útbreiðslu eldsins Gagnrýna hvata örorkukerfisins Hildur fundar í kvöld og á morgun Hildur: „Hann lék tveimur skjöldum“ Raskanir á flugferðum Icelandair Enginn mætti frá ríkisstjórninni Andlát: Dr. Guðjón Reykdal Óskarsson Hildur: „Hann lék tveimur skjöldum“ Skatturinn birtir álagningu í dag Bubbi tekur Háskólabíó á leigu í heilan mánuð Íslendingar eyddu yfir milljarði í boli „Mjög margir hringdu í 112“ Hil