Í kjölfar þess að Hæstiréttur kvað upp dóm í vaxta­máli Ís­lands­banka um miðjan október í fyrra ákváðu bankarnir að draga veru­lega úr lána­fram­boði sínu. Verð­tryggð lán voru víða al­farið sett á ís eða einungis í boði fyrir fyrstu kaup­endur. Til að greiða úr óvissunni ákvað Seðla­banki Ís­lands að gefa út svo­kallað vaxta­viðmið út frá ávöxtunar­kröfu ríkis­skulda­bréfa sem hægt væri að leggja til grund­vallar verð­tryggðum lánum. Spurður hvort hann hefði viljað opnara sam­tal milli stjórn­mála­manna og bankanna á þessum tíma til að draga betur úr óvissunni segir Bene­dikt Gísla­son, banka­stjóri Arion banka, að það sé hagur allra að peninga­kerfið virki sem skyldi. „Ég held að það hafi allir sömu hags­muni af því að láta peninga­kerfið hér virka betur. Það þýðir að hag­kerfið virkar betur og líf­skjörin eru betri.“ Hvað varðar vaxta­viðmiðið segir Bene­dikt hug­myndina góða og að það hjálpi lík­legast að hafa svona viðmið en bankinn hafi þó ákveðið að styðjast ekki við það, að svo stöddu að minnsta kosti. Um svipað leyti skrifaði Bene­dikt grein þar sem hann fjallaði um tengsl víðtækrar verð­tryggingar og hás vaxta­stigs og setti fram þá mynd að þegar heimili gætu flutt sig í verð­tryggð lán í há­vaxta­um­hverfi gæti það dregið úr virkni peninga­stefnunnar og haft áhrif á hringrás vaxta og verðbólgu. „Varðandi verð­trygginguna vildi ég draga fram að við bjuggum hér til kerfi, sem virkaði vel fyrir okkur á sínum tíma, en það er orðið 47 ára gamalt og það er alveg kominn tími til að staldra við og skoða hvort við getum ekki lagað það að þörfum okkar eins og þær eru í dag. Við höfum nálgast verð­trygginguna eins og hún sé nauð­syn­leg fyrir Ís­land en það hefur bara svo margt breyst í sam­félagi okkar og alþjóða­við­skiptum síðan hún var tekin upp. Ég held að við getum þróað kerfið og látið það virka betur fyrir okkur,“ segir Bene­dikt. Að hans mati er óeðli­legt að heimili séu hluti af „verð­tryggingar- og verðbólgu­hring­ekjunni“. „Það er ekki óeðli­legt að veitu­fyrir­tæki, ríki og inn­viða­einingar gefi út verð­tryggð skulda­bréf. Það er eðli­legt og það er náttúru­leg eftir­spurn eftir því frá líf­eyris­sjóðum og líf­tryggingar­fyrir­tækjum sem eru með langar skuld­bindingar. En að heimilin séu hluti af þessari keðju er óeðli­legt.“ Ójöfnuður í verðtryggingu Það hentar einnig ís­lenskum bönkum illa að lána verð­tryggt en í árs­reikningi Arion kemur fram að verð­tryggðar eignir bankans voru um 520 milljarðar króna í árs­lok 2025 á móti um 320 milljörðum í verð­tryggðum skuldum. Bankinn er því með um­tals­verðan ójöfnuð í verð­tryggingu og verður næmari fyrir sveiflum í verðbólgu en ella. Þegar verðbólga hækkar vaxa höfuðstólar verð­tryggðra lána og verðbótaþátturinn lyftir tekjum tíma­bundið en þegar verðbólga hjaðnar minnkar þessi þáttur og tekjurnar breytast í takt. Þessi sveifla gerir af­komuna ójafnari milli tíma­bila og getur valdið því að vaxta­munur hoppar til og frá án þess að hefðbundin breyting á stýri­vöxtum út­skýri myndina. Verð­trygging býr þannig til skekkju í sam­setningu eigna og skulda og þurfa bankar því annaðhvort að finna verð­tryggða fjár­mögnun til mót­vægis, sem er ekki alltaf auðvelt eða hag­kvæmt, eða lifa með opna stöðu sem gerir af­komuna sveiflu­kenndari og áhættu­samari. „Það hentar okkur að mörgu leyti illa að lána verð­tryggt því það býr til skekkju í eigna- og skulda­sam­setningu. Það þarf að binda meira eigið fé fyrir því. Þetta býr til flökt í af­komu sem er erfitt að út­skýra fyrir fjár­festum, hvað þá er­lendum fjár­festum. Flestir fundir með er­lendum fjár­festum byrja á að út­skýra verð­trygginguna og íbúðalán sem eru verð­tryggð. Það þarf að út­skýra þetta á nánast hverjum einasta fundi, sem segir manni að þetta sé mjög sérís­lenskt,“ segir Bene­dikt.