Iðnþingið í ár verður það síðasta í formannstíð Árna Sigurjónssonar hjá Samtökum iðnaðarins (SI). Hann hefur lokið sex árum í formannsstól sem er hámarks setutími formanns samkvæmt lögum samtakanna. „Það hefur verið mér mikill heiður að hafa verið treyst fyrir þessu mikilvæga embætti undanfarin sex ár. Þau hafa liðið ótrúlega hratt og margt gerst sem vert væri að rekja í lengra máli,“ segir hann. Árni tók við sem formaður vorið 2020 eða einmitt um það leyti sem Covid-19 heimsfaraldurinn lagði íslenskt þjóðfélag og heimsbyggðina alla á hliðina. Árni segir í ljósi þessa hafi verkefnin sem biðu verið umfangsmikil og flókin. Hann hafi aftur á móti ekki komið alveg reynslulaus að borðinu en hann var varaformaður Guðrúnar Hafsteinsdóttur, þáverandi formanns SI og núverandi formanns Sjálfstæðisflokksins, undangengin þrjú ár. „Engin þjálfun eða reynsla gat þó undirbúið okkur fyrir þá eldraun og langhlaup sem faraldurinn var okkur öllum. Mikil orka fór í að móta og leggja til aðgerðir til að verja afkomu fólks og fyrirtækja í landinu og vernda grunnstoðir samfélagsins. Þar þurfti að koma til áður óþekkt samstarf stjórnvalda, atvinnulífs og fjölda samtaka – og skapandi lausnir við vandamálum sem engum hefði raunar dottið í hug að við þyrftum að kljást við áður en faraldurinn breiddist um heiminn. Við erum fljót að gleyma þessum tíma og ég veit að margir eiga raunar erfitt með að rifja hann upp. Við getum þó lært mjög margt af þessu tímabili. Sagði ekki einhver að maður skyldi aldrei láta krísur fara til spillis? Efnahagskreppan samfara faraldrinum var djúp en sem betur fer býsna skammvinn þar sem við náðum mjög kröftugri viðspyrnu. Tækifæri voru vissulega til staðar í þessari erfiðu stöðu og þar skilaði íslenskur iðnaður sínu og rúmlega það.“ Seinni hluti formannstíðar Árna hefur svo að hans sögn helst einkennst af óvissu og óróa í alþjóðamálum sem hafi vitaskuld haft margvísleg áhrif á íslenskan iðnað. „Blómaskeiði friðar og frjálsra alþjóðlegra viðskipta sem spannaði undanfarna áratugi var í raun allt í einu lokið. Við þurftum að horfast í augu við að upp var runninn nýr tími; ný heimsmynd, með aukinni verndarstefnu, tollamúrum, auknum ríkisafskiptum í viðskiptum og umtalsvert meiri opinberri fjárfestingu í stefnumótandi mikilvægum atvinnugreinum en við höfðum áður séð.“ Þessi nýja staða hafi kallað á skýra stefnu af hálfu SI. „Ekki endilega stefnubreytingu frá því sem áður var sett á oddinn heldur miklu fremur að skerpa á skilaboðum og forgangsröðun,“ útskýrir Árni. „Það er óumdeilt að við Íslendingar byggjum okkar lífskjör á því að framleiða verðmæti og flytja út á erlenda markaði, sem var orðin þrautin þyngri frá því sem áður var. Okkar skilaboð hafa verið aukin alþjóðasamvinna og jafnframt að efla þurfi styrk og viðnámsþrótt samfélagsins til þess að mæta fjölbreyttari ógnum, hvort sem það er af mannavöldum eða vegna náttúruhamfara. Þá höfum við verið óhrædd við að hvetja stjórnvöld til öflugri gæslu á grundvallarhagsmunum Íslands í því umróti sem nú ríkir.“ Gengur stoltur frá borði Árni kveðst ganga afar stoltur frá borði og telur að samtökin hafi aldrei verið öflugri. Fjárhagurinn sé mjög traustur og starfsemin blómleg. „Ég tel að okkar boðskapur, stefnumál og tillögur til úrbóta fyrir samfélagið allt hafi almennt fengið góðan hljómgrunn og mörg góð mál hafa komist til framkvæmda. Ég finn að á okkur er hlustað og við njótum trausts á flestum sviðum þjóðfélagsins. Það er dýrmætt.“ Spurður um hvað standi upp úr í formannstíðinni nefnir Árni það að hafa fengið að kynnast og læra af svo mörgum öflugum leiðtogum í íslenskum iðnaði og raunar íslensku atvinnulífi almennt. „Við eigum hreint ótrúlegt mannval á öllum sviðum fyrirtækjarekstrar, í iðngreinum og menntastofnununum okkar. Margar mínar dýrmætustu minningar frá formannstíðinni eru frá heimsóknum til félagsmanna okkar. Að fá að njóta trúnaðar þeirra og heyra sögurnar þeirra milliliðalaust voru mikil forréttindi.“ Hann kveðst að sama skapi bera ómælda virðingu fyrir öllum frumkvöðlum landsins, þeim sem leggja í þá vegferð að stofna sprotafyrirtæki með fátt annað í farteskinu en hugmyndir, trúna á þær og kraftinn til að hrinda þeim í framkvæmd. „Slík elja og þrautsegja í nýsköpun hefur skilað okkur á þann stað að íslenskur tækni- og hugverkaiðnaður hefur vaxið mjög hratt og gæti orðið stærsta útflutningsstoðin við lok þessa áratugar ef áfram er rétt á málum haldið. Það gleður mig mikið að hafa getað stutt við þá þróun og stendur það sömuleiðis óneitanlega upp úr á formannsárum mínum.“ Árni kveðst ganga afar stoltur frá formennskutíma sínum hjá samtökunum. © BIG (VB MYND/BIG) Iðnaðurinn stendur sterkur Árni telur stöðu íslensks iðnaðar heilt yfir mjög sterka þrátt fyrir áföll og áskoranir undanfarinna ára. Iðnaðurinn sé ótvíræð burðarstoð í efnahagslífi þjóðarinnar og hafi til marks um það skapað tæplega 40% af útflutningstekjum síðasta árs. Hlutfallið hafi farið hratt vaxandi á undanförnum árum. „Þar hefur hraður vöxtur tækni- og hugverkaiðnaðar skipt sköpum. Ekki má heldur gleyma því að innan íslensks iðnaðar starfa nú um 52 þúsund manns og mörg af þeim störfum eru háframleiðnistörf, sem skiptir þjóðarbúið miklu máli. Mér finnst einkar ánægjulegt að sjá að Íslendingar gera sér grein fyrir mikilvægi iðnaðar en samkvæmt könnun sem við létum gera í lok síðasta árs telja níu af hverjum tíu landsmanna að íslenskur iðnaður hafi jákvæð áhrif á samfélagið í heild.“ Árni segir að vissulega sé staðan þó ólík í einstökum greinum iðnaðar. „Mannvirkja- og byggingariðnaðurinn finnur til að mynda verulega fyrir stöðu efnahagsmála, verðbólgunni og því háa vaxtastigi sem hér hefur ríkt síðustu árin og þar sjáum við merkjanlegan samdrátt frá fyrri árum. Þó eru teikn á lofti um stórframkvæmdir á vegum opinberra aðila á næstu misserum, ef marka má yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og þær áætlanir sem birtar voru á Útboðsþingi okkar nú í janúar. Innviðaskuldin heldur engu að síður áfram að hækka þar til orðum og áætlunum verður umbreytt í aðgerðir. Lóðaskortur og erfið staða í húsnæðismálum hefur staðið okkur sem þjóð fyrir þrifum um langa hríð og er eitt af brýnustu úrlausnarefnum efnahagsmála um þessar mundir.“ Orkusækinn iðnaður, sem hafi verið stöðug uppspretta útflutningstekna um langa hríð, hafi glímt við afleiðingar framleiðslusamdráttar og bilana á Grundartanga, sem vonandi sjáist fljótlega fyrir endann á, og lokun PCC á Bakka. „Þá hefur orkuskortur og hækkanir á raforkuverði haft hvort tveggja neikvæð áhrif á samkeppnishæfni Íslands hvað orkusækinn iðnað varðar sem og nýfjárfestingar í greininni. Nýlegir verndartollar ESB á kísiljárn hjálpa heldur ekki til en þar var þó unninn nokkur varnarsigur miðað við upphaflegar áætlanir. Fleira væri hægt að tína til en hækkun á álverði á undanförnum misserum er nokkur huggun harmi gegn.“ Framleiðslu- og matvælaiðnaður hafi einnig glímt við sínar áskoranir í formi sífellt hækkandi raforkuverðs, ýmsar hækkanir á sköttum og gjöldum, auk þess sem aðfangaverð hafi í mörgum tilvikum hækkað skarpt. „Fyrirtæki í öllum þessum greinum þurfa sömuleiðis að dansa krefjandi línudans í sínum rekstri með hliðsjón af verulegum hækkunum á launatengdum kostnaði. Það er veruleiki sem íslenskir atvinnurekendur þekkja orðið allt of vel í allt of langan tíma.“ Þrálát verðbólga og hátt raunvaxtastig hefur að sögn Árna lagt stein í götu íslensks iðnaðar. © Aðsend mynd (AÐSEND) Geta borið höfuðið hátt Spurður um stöðu íslensks iðnaðar í samanburði við helstu nágrannaþjóðir segir Árni það nokkrum annmörkum háð að bera íslenskan iðnað saman við okkar helstu nágrannalönd og hvað þá stóru iðnríki heimsins. „Ég hygg þó að við getum borið höfuðið hátt og verið stolt af stöðunni. Okkur hefur auðnast að fjölga útflutningsstoðunum og fjölbreytni í íslensku atvinnulífi hefur aldrei verið meiri, ekki síst í iðnaði. Við stöndum því betur að vígi í samanburði við aðrar þjóðir en áður var. Það er staða sem hefur ekki skapast af sjálfu sér, mikil og markviss vinna liggur þar að baki, og mikilvægt að við höldum áfram okkar striki í sömu átt. Áhersla okkar á nýsköpun og árangurinn sem hér hefur náðst í þeim efnum vekur víða athygli. Sama má segja um árangur okkar í hinum svokallaða græna iðnaði, þar sem lausnir og þekking sem hér hefur orðið til og þróast um árabil er verðmæt útflutningsvara í þeirri viðleitni að ná metnaðarfullum loftslagsmarkmiðum.“ Í alþjóðasamstarfi heyri SI svipuð stef og innan eigin raða, þ.e. að samkeppnishæfni fari almennt þverrandi, reglubyrði aukist og tækniframfarir séu hraðar – sem skapi bæði tækifæri og stöðugar áskoranir fyrir flestar greinar iðnaðar, sérstaklega þær rótgrónu. „Gervigreindarkapphlaupið og mikið forskot Bandaríkjanna og Kína í hátækniiðnaði er sömuleiðis ofarlega á blaði. Þar þurfum við að verða þátttakendur eins og nokkur kostur er á.“ Brýnt að leysa heimatilbúnar áskoranir Árni segir íslenskan iðnað standa frammi fyrir fjölda áskorana en til hægðarauka megi skipta þeim í tvennt. Annars vegar heimatilbúnar áskoranir og hins vegar áskoranir í ytra umhverfinu. „Undir það síðarnefnda falla m.a. óvissa í alþjóðamálum, tollamúrar, vaxandi verndarstefna, geópólitísk spenna og stríðsátök. Við getum haft meiri áhrif á heimatilbúnu áskoranirnar og vonandi stuðlað að lausn á, til að mynda háu raunvaxtaumhverfi, þrálátri verðbólgu, orkuskorti, töfum á uppbyggingu og viðhaldi orkuinnviða, innlendum kerfislægum hindrunum – til að mynda hægagangi í stjórnsýslu – blýhúðun við innleiðingu laga og reglugerða, ómarkvissri innviðauppbyggingu og verulegra áskorana í húsnæðismálum.“ Þar þurfi samhljóm til þess að nauðsynlegar umbætur nái fram að ganga, annars sé hætt við langvarandi óstöðugleika. „Ég hef sagt áður á þessum vettvangi, og ítreka það nú, að án orku verði enginn hagvöxtur. Við verðum alltaf að stefna að hagvexti.“ Þá séu mennta- og mannauðsmálin stöðug áskorun og of hægt gangi að leysa úr þeim bráðavanda sem lengi hafi blasað við í iðn- og tæknimenntun. Eina stærstu áskorunina sé svo að finna í vinnumarkaðslíkaninu hér á landi. „Vinnumarkaðs