Á næstu vikum verður tekið fyrir opinbert sakamál, S-1780/2025, sem hefur vakið verulega athygli og dregið fram í dagsljósið djúpstæðar þversagnir og veikleika í íslensku réttarkerfi og stjórnsýslu. Málið, sem kalla mætti „Íslenska stórríkið gegn Íslenska smáríkinu“, varðar meint brot á áfengislögum vegna sölu á einni hvítvínsbelju. Þótt sakarefnið virðist smávægilegt er samhengið mun stærra og snertir á grundvallarreglum refsiréttar, alþjóðlegum skuldbindingum Íslands og spurningum um jafnræði fyrir lögum. Prófmál í sakamálum: Fátítt og fordæmalaust? Það sem gerir þetta mál sérstaklega athyglisvert er yfirlýstur tilgangur þess sem prófmál. Í íslensku réttarfari eru prófmál þekkt í einkamálum, þar sem tveir aðilar takast á um óljóst lagalegt atriði til að fá úr því skorið fyrir dómstólum. Hugmyndin um prófmál í sakamáli er hins vegar harla óvenjuleg, ef ekki einsdæmi. Sakamál byggja á allt öðrum grunni. Þar er það ríkið, með öllu sínu valdi, sem sækir einstakling eða lögaðila til saka fyrir refsiverða háttsemi. Grundvallarreglur refsiréttar krefjast þess að refsiheimildir séu skýrar og ótvíræðar (lögmætisreglan) og að sönnunarbyrðin hvíli alfarið á ákæruvaldinu, sem þarf að sýna fram á sekt sakbornings hafið yfir allan skynsamlegan vafa, eða með yfirgnæfandi líkum.Sú staðreynd að ákæruvaldið telji sig þurfa að reka prófmál gefur í skyn að lagaleg óvissa ríki um hvort háttsemin sé yfirhöfuð refsiverð. Þetta stangast á við þá kröfu að refsiheimildir séu skýrar. © Eyþór Árnason (Eyþór Árnason) Ef túlkun laga er svo óljós að það þurfi dómstóla til að skera úr um hana, hvernig getur þá verið réttlætanlegt að sækja einn aðila til saka á meðan tugir annarra, sem stunda nákvæmlega sömu starfsemi, fá að halda óáreittir áfram? Þessi þversögn er kjarni málsins: ef lögin eru skýr, ættu allar starfandi netverslanir með áfengi að vera ákærðar. Ef þau eru óskýr, ætti enginn að vera ákærður. Staðfesturéttur EES og bann við mismunun Flækjurnar aukast enn frekar þegar litið er til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands. Sala áfengis yfir landamæri innan Evrópska efnahagssvæðisins (EES) hefur lengi verið heimil. Fyrirtæki eins og Smáríkið hafa byggt viðskiptamódel sitt á þessum grunni, þar sem félagið er skráð í Hollandi (Icelandic Trading Company B.V.) en þjónustar íslenskan markað. Þetta byggir á staðfesturétti innan EES, sem tryggir fyrirtækjum rétt til að starfa hvar sem er á innri markaðnum.Þar að auki er í gildi reglugerð Evrópusambandsins (2018/302), sem hefur verið innleidd í íslenskan rétt, sem bannar beina og óbeina mismunun á grundvelli þjóðernis eða búsetu í netverslun. Screenshot 2026-03-06 at 08.25.30 Þetta þýðir að netverslun sem selur vöru löglega frá einu EES-ríki til annars getur ekki neitað viðskiptavinum frá eigin heimalandi á grundvelli búsetu. Í tilfelli netverslunarinnar Sante, sem selur bæði íslenskar og erlendar vörur, myndi það stangast á við þessa reglu að neita að selja sömu vöru til íslenskra neytenda á grundvelli búsetu eða þjóðernis. Aðskilnaður sölu og afhendingar: Hvar er glæpurinn framinn? Kjarni ákærunnar virðist snúast um þá túlkun að þar sem varan var staðsett á Íslandi við pöntun hafi salan farið fram á Íslandi og þar með brotið gegn einkaleyfi ÁTVR. Sviðsstjóri ákærusviðs hefur sjálf sagt: „Áfengið þarf að vera erlendis þegar þú pantar það“ . Þessi fullyrðing er hins vegar lagaleg túlkun en ekki skýrt ákvæði laganna.Hvergi í íslenskum áfengislögum (nr. 75/1998), EES-samningnum eða svokallaðri „geoblocking“ reglugerð er þess getið að staðsetning vörugeymslu skipti máli um lögmæti sölu . Lögin fjalla um sölu og afhendingu en gera ekki kröfu um að varan sé utan landsteinanna á sölustundu. Hér er mikilvægt að greina á milli tveggja aðskilinna lögfræðilegra hugtaka: sölu (þ.e. samningsgerðarinnar þar sem eignarréttur færist frá seljanda til kaupanda gegn gjaldi) og afhendingar (þ.e. þeirrar flutningalegu aðgerðar að koma vörunni til kaupanda).Líkt og í tilfelli framvirkra samninga, þar sem eignarhald á verðmætum getur skipst um hendur margoft án þess að varan sjálf sé nokkurn tímann afhent, er salan sjálfstæður löggerningur. Í netverslun fer salan fram á netþjóni seljanda, sem í tilfelli Smáríkisins er í Hollandi. Afhendingin er síðan sérstakt ferli sem getur farið fram hvar sem er. Sú túlkun ákæruvaldsins að staðsetning vörunnar á sölustundu ráði úrslitum um lögsögu og lögmæti er því í besta falli umdeilanleg og virðist ekki eiga sér stoð í rituðum lögum. Þetta er einmitt kjarni þess sem dómstólar í öðrum löndum hafa glímt við, til að mynda í Svíþjóð þar sem Hæstiréttur hefur tekið á málum er varða fjarsölu áfengis og staðfest að salan getur átt sér stað í öðru landi en afhendingin . Val á sakborningi og einkennileg málsmeðferð Kaldhæðnin í vali ákæruvaldsins á sakborningi er áþreifanleg. Á meðan stórfyrirtæki eins og Costco og Hagkaup eru nú þegar með virka netverslun með áfengi, er það lítið fyrirtæki sem verður fyrir barðinu á „prófmáli“ ríkisins . Þetta vekur óneitanlega upp spurningar um jafnræði og hvort verið sé að hlífa þeim stóru en velja þann sem liggur best við höggi.Enn fremur er tilurð málsins með eindæmum einkennileg. Fréttir herma að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi sjálf undirritað ákæruna, án þess að yfirmaður ákærusviðs hafi vitað af því. Slík málsmeðferð er ekki aðeins óvenjuleg heldur vekur hún spurningar um fagleg vinnubrögð og hvort utanaðkomandi þrýstingur hafi haft áhrif á ákvörðunina.Það er einnig erfitt að sjá hvernig dómur í þessu máli geti haft fordæmisgildi fyrir aðra. Hver og einn sakborningur á rétt á sjálfstæðri málsmeðferð og getur haft allt aðrar málsástæður eða lagarök en Smáríkið. Aðrir meintir sakborningar hafa engin úrræði til að taka til varna í þessu máli, en gætu samt orðið fyrir afleiðingum þess. Lokaorð Sakamálið gegn Íslenska smáríkinu er langt frá því að vera einfalt mál um sölu á einni hvítvínsbelju. Það er prófsteinn, ekki á sekt eins fyrirtækis, heldur á íslenska réttarríkið sjálft. Það dregur fram spennuna milli úreltra séríslenskra laga og nútíma viðskiptahátta á innri markaði Evrópu. Það afhjúpar þversagnirnar sem felast í því að reka sakamál á grunni óskýrra laga og vekur alvarlegar spurningar um jafnræði, meðalhóf og fagmennsku í störfum ákæruvaldsins. Niðurstaðan mun ekki aðeins ráða úrslitum um framtíð netverslunar með áfengi á Íslandi, heldur mun hún einnig gefa vísbendingu um heilbrigði og styrk íslensks réttarfars. Höfundar eru eigendur Santé. Heimildir [1] Landsréttur. (2018, 14. mars). Prófmál - leiðbeiningar. Sótt af [2] Sævar Þór & Partners. (e.d. ). Pistlar. Sótt af [3] North Data. (e.d. ). Icelandic Trading Company B.V., Amsterdam, Netherlands. Sótt af [4] Stjórnarráð Íslands. (e.d. ). Geo blocking reglugerð - 32018R0302. Sótt af [5] Sante.is. (e.d. ). Products. Sótt af [6] Vísir. (2025, 27. ágúst ). „Áfengið þarf að vera erlendis þegar þú pantar það“. Sótt af [7] Alþingi. (1998 ). Áfengislög nr. 75/1998. Sótt af [8] Hæstiréttur Svíþjóðar. (2023, 7. júlí ). Mál nr. T 4709-22. Sótt af [9] mbl.is. (2023, 13. júní ). Einstaklingar geta nú keypt áfengi hjá Costco. Sótt af [10] DV. (2024, 12. september ). Ný áfengisverslun í samstarfi við Hagkaup opnar í dag. Sótt af [11] Vísir. (2025, 25. ágúst ). Vilhjálmur í Smáríkinu ákærður fyrir að selja eina hvítvínsbelju. Sótt af [12] mbl.is. (2025, 25. ágúst ). Ákærður fyrir sölu á hvítvínsbelju. Sótt af