Erna Bjarnadóttir hagfræðingur ritaði athyglisverða grein sem birtist í Morgunblaðinu í síðustu viku. Þar bendir hún á þá staðreynd að í aðildarviðræðum setur Evrópusambandið skilyrði sem hvert umsóknarríki þarf að uppfylla áður en hver samningskafli er opnaður í viðræðunum. Uppfylli ríki ekki þessi opnunarskilyrði verður viðkomandi samningskafli aðildarviðræðnanna ekki opnaður og því er útilokað að ljúka viðræðunum fyrr en umsóknarríkið hefur uppfyllt skilyrði ESB. Þannig hafa Svartfjallaland og Serbía haft stöðu umsóknarríkja um árabil án þess að þokast í átt að fullri aðild, þar sem ekki hefur verið hægt að opna viðræður um kafla á sviði fjármála og grundvallarréttinda. Eins og Erna bendir á höfðu 27 ­kaflar af 33 verið opnaðir þegar hlé var gert á aðildarviðræðum Íslands að ESB árið 2013. Í greininni segir: „Þar af höfðu 11 verið lokaðir tímabundið en 16 stóðu enn opnir. Þeir samningskaflar sem lokað var tímabundið vörðuðu að verulegu leyti svið sem þegar falla undir EES-samninginn, þar sem lagalegt samræmi lá að stórum hluta fyrir. Í sex samnings­köflum hófust hins vegar engar formlegar viðræður þar sem opnunarskilyrði voru ekki talin uppfyllt.“ Kaflarnir sem voru ekki opnaðir þegar aðildarviðræðunum lauk sneru að staðfesturétti og þjónustufrelsi, fjármagnsflutningum, landbúnaði, sjávarútvegi og dóms- og innanríkismálum. Erna heldur áfram: „ Framvinduskýrslur framkvæmda­stjórnarinnar og greining Hagfræði­stofnunar Háskóla Íslands frá 2014 sýna að í þessum samningsköflum hafi verið um að ræða verulegt ósamræmi milli íslenskrar löggjafar og regluverks ESB, auk þess sem skýrar aðlögunar­áætlanir og stjórnsýsluleg forsenduuppbygging lágu ekki fyrir með þeim hætti að framkvæmdastjórnin gæti mælt með opnun þeirra. Við slíkar aðstæður hefjast viðræður ekki um ein­staka samningskafla. Þetta voru ekki formsatriði sem biðu hagstæðari samningsstöðu, heldur álitaefni sem vörðuðu lagaramma og stjórnsýslulega uppbyggingu.“ Þessir kaflar voru sem sagt ekki opnaðir vegna þess að Ísland gat ekki uppfyllt þau skilyrði sem ESB setur fyrir ­opnun þeirra. Umræða þarf að fara fram um þennan þátt málsins áður en ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur efnir fyrirheit sitt um þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður. Grein Ernu endar á þessum orðum: „Ef rætt er um framhald viðræðna þarf að hafa þessa stöðu í huga. Opnunarskilyrði eru ekki samningatækni. Þau eru hluti af rótgrónu verklagi ESB í stækkunarferlinu. Ef regluverk sambandsins og framkvæmd stækkunarferlisins eru óbreytt er upphafspunkturinn sá sami og áður: mat á því hvort Ísland uppfylli opnunar­skilyrði í þeim samningsköflum sem áður voru ekki opnaðir. Ef hins vegar talið er að þessi skilyrði eigi ekki lengur við væri það efnisleg breyting á framkvæmd stækkunarferlisins. Slík breyting yrði að liggja fyrir með skýrum og formlegum hætti. Umræðan snýst því ekki fyrst og fremst um samningsmarkmið. Hún snýst um það hvort og með hvaða hætti Ísland er reiðubúið að uppfylla þau opnunarskilyrði sem eru forsenda þess að viðræður geti hafist. Áður en rætt er um framhald viðræðna þarf að liggja fyrir einföld spurning: Eru opnunarskilyrði uppfyllt fyrir þá samningskafla sem ekki voru opnaðir síðast – eða liggja sömu forsendur enn fyrir og stöðvuðu þá ferlið?“ Þetta er hárrétt. Upplýsa þarf almenning um hvaða skilyrði af hálfu ESB gerðu það að verkum að ekki var unnt að opna kafla um brýn hagsmunamál á borð við sjávarútveg, landbúnað og dóms- og innanríkismál. Það er óhugsandi að kjósendur geti tekið upplýsta afstöðu til áframhalds aðildarviðræðnanna án þess að þessar upplýsingar liggi fyrir. Þessi leiðari birtist í Viðskiptablaðinu sem kom út 4. mars 2024.