Innlent | Morgunblaðið | 9.3.2026 | 6:00 Minni væntingar, minni árangur Sigríður í sögustund með barnabarni sínu. Hún leggur áherslu á að gefa börnum ríkulega íslensku frá unga aldri. Samsett mynd/Aðsend/mbl.is/Anton Brink Hólmfríður María Ragnhildardóttir [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Skólakerfið í vanda Feimni við að leggja fyrir heimanám Kröfur til nemenda á undanhaldi Inga birtir niðurstöður þrátt fyrir gagnrýni Breyta lesviðmiðum eftir að markmiðið náðist aldrei Umdeild próf lögð fyrir nema » Fleiri tengdar fréttir „Rannsóknir sýna að það er aldrei of seint að gefa nemendum stuðning og gæðakennsluhætti, þannig að þeir nái sér á strik. En það gefur auga leið að því minni kröfur sem við gerum, því minni væntingar sem við höfum um framfarir í námi nemenda, þeim mun minni verður árangurinn – eðlilega.“ Þetta segir Sigríður Ólafsdóttir, dósent við menntavísindasvið Háskóla Íslands, þegar Morgunblaðið ber undir hana hvort kennarar þurfi einfaldlega að gera meiri kröfur til nemenda á unglingastigi eða hvort það sé of seint í rassinn gripið. Hún segir lykilatriði í þessu samhengi að læsi í rituðu máli, þ.e. lesskilningur og ritunarfærni, liggi til grundvallar í öllu námi á öllum skólastigum, og jafnframt að læsisfærni eflist ekki af sjálfri sér. „Ef ekki er unnið á ríkulegan hátt með tungumálið í leik- og grunnskólum, þannig að öll börn og ungmenni taki þátt, og ef ekki er stuðst við gagnreyndar lestrarkennsluaðferðir í 1. og 2. bekk grunnskólans nær verulegur hluti nemenda ekki nægilegri læsisfærni, sem síðan heftir möguleika þeirra í námi,“ segir hún. „Ef við ætlum að fara að lækka kröfurnar erum við komin á mjög hættulegan stað.“ En erum við komin á þennan hættulega stað nú þegar? Stór hópur dregst aftur úr Málið kann að vera aðeins flóknara en svo að kennarar á mið- og unglingastigi geti einfaldlega sent heilan árgang heim með bækur og ætlast til þess að allir geti lesið og skilið þær, að mati Sigríðar. Hvort sem litið er til lesfimimælinga, íslenskra læsisrannsókna eða PISA undanfarin ár er niðurstaðan skýr: Stór hluti barna í 10. bekk á í erfiðleikum með að lesa og skilja texta. Þannig sýna nýjustu niðurstöður PISA-könnunarinnar, sem lögð var fyrir árið 2022, að 40% 10. bekkinga hér á landi bjuggu ekki yfir grunnhæfni í lesskilningi, þau áttu erfitt með að leysa verkefni sem eru einkennandi fyrir viðfangsefni daglegs lífs. Í maí það ár var 31% 10. bekkinga sem tóku lesfimipróf Menntamálastofnunar undir viðmiði 1, það var um fjórðungur allra nemenda á þessum aldri. „Þessi nemendahópur átti í erfiðleikum með að lesa úr bókstöfum, en prófið mælir eingöngu rétt lesin orð á mínútu. Þó hafa verið sett fram markmið um að 90% nemenda nái þessu lægsta viðmiði í lesfimi. Þá sýna íslenskar læsisrannsóknir ítrekað vaxandi mun á milli barna og ungmenna, þannig að stór hópur dregst aftur úr yfir grunnskólaárin. Þetta er óásættanlegt hjá okkar ríka þjóðfélagi,“ segir Sigríður. „Það segir sig sjálft að nemendur með slaka lesfimi og lesskilning eiga erfitt með að lesa Sjálfstætt fólk eftir Halldór Laxness.“ Vandinn orðinn ansi mikill Ef við erum að tala um hinn almenna íslenskukennara á unglingastigi, getur viðkomandi kennari sett niður fótinn og sagt: „Nú farið þið heim og lesið eina bók eftir Arnald“? „Nei, hann getur það varla. Þarna er vandinn orðinn ansi mikill,“ segir Sigríður. Verðum við þá ekki óhjákvæmilega að lækka rána? Eða hvernig lyftum við nemendum upp fyrir rána? „Ég held að það versta sem við gerum sé að loka augunum fyrir þessu og halda bara að þetta reddist, því við höfum gífurlega sterkar vísindalegar sannanir fyrir því að það er alls ekki raunin. Ef svo væri þyrftum við engar málþroska- og læsisrannsóknir og mættum bara stunda kennslu eins og okkur þykir best, eða sem margir segja vera góða,“ svarar hún. Sigríður segir mikilvægt að leikskólakennarar séu færir í sínu starfi og tali góða íslensku. mbl.is/Eggert Jóhannesson Getum ekki leyft okkur að segja þetta Margvíslegar skýringar hafa verið fundnar á hríðversnandi læsisfærni íslenskra nemenda. Þá hefur því jafnvel oft verið fleygt fram að það sé þvættingur að fullyrða í alvöru um raunverulega lestrarfærni þessara barna út frá niðurstöðum PISA. Sigríður er á öðru máli. „Við getum ekki leyft okkur að segja þetta – til dæmis að það að 40% nemenda hafi ekki náð lágmarksviðmiðum á PISA 2022 sé ekki vegna þess að þeir séu í basli við bókstafina – þegar lesfimiprófin sýna ítrekað það sama og það er enginn að gera neitt í málunum,“ segir hún. „Ég fæ fréttir af sérkennurum sem eru með nemendur allt upp í sjötta bekk sem eru enn að ruglast á litlu bókstöfunum, b og d, e og a. Eftir öll þessi ár, hvernig líður krökkunum í skólanum? Er þeim greiði gerður með því að segja bara: „Já, já, það eru ekkert allir krakkar sem læra að lesa“? Nei. Það geta allir krakkar lært að lesa nema algjörar undantekningar, ef börn eru með mjög mikil þroskafrávik.“ En hvers vegna erum við komin á þennan erfiða stað? „Það er vegna þess að við erum enn þá að halda því fram að staðan sé ekki slæm. Við erum enn þá að halda að krakkar geti lært að lesa alveg eins og þeir lærðu að tala, og þurfi ekkert að hafa fyrir því. Við erum enn þá ekki að sinna leikskólunum. Við erum ekki heldur að passa upp á að kennarar á yngsta stigi grunnskólans hafi öðlast þekkingu og færni í að gefa börnum gagnreyndar lestrarkennsluaðferðir. Við erum ekki að sinna markvissri orðanotkun í skólum landsins, orðaval í námsefni hefur verið tilviljunarkennt og lítið unnið með orðin, og þá eru nú litlar líkur á því að orðin festist í minni. En orðaforði nemenda hefur sýnt ítrekað í rannsóknum, hér á landi og víða um heim, sterkustu tengsl við lesskilning,“ segir Sigríður. „En það er nú alveg ljós í myrkrinu.“ Er þá hægt að gera meiri kröfur? Efla læsisfærni Þó að börn eigi að ná tökum á lestrinum á fyrstu tveimur árum grunnskólans er ekki orðið of seint að bregðast við þó að liðið sé á grunnskólagönguna, segir Sigríður. En það kostar vinnu. Sigríður hefur undanfarin ár unnið að umfangsmiklu verkefni sem miðar að því að efla íslenskan námsorðaforða og þar með læsisfærni grunnskólanemenda, og hefur verkefnið gefið góða raun, en hluti af því var íhlutun með 1.500 ungmennum síðasta haust. Rannsóknarverkefnið leiða Sigríður og Auður Pálsdóttir, og byggir það á samstarfi menntavísindasviðs og hugvísindasviðs Háskóla Íslands, Árnastofnunar og Menntamálastofnunar. Íhlutunin felur í sér ákveðna kennsluaðferð sem er skipt upp í verkþætti: Stuttur texti er lagður fyrir nemendur um efni sem þykir líklegt til að vekja áhuga þeirra. Í hverjum texta eru tíu námsorð sem nemendur eiga að læra. Allir nemendur, með mismikla lestrar- og íslenskufærni, læra að skipta orðum í orðhluta og vinna með orðin á skilvirkan hátt, þannig að þeir nái góðum skilningi á þeim og geti notað þau í samræðum og ritunarverkefnum. Sigríður segir þetta vera árangursríkustu kennsluaðferðina sem hún þekki til, því kennsluaðferðin og allir þættir hennar hafi margsannað árangur sinn. Þurfa að lesa eitthvað áhugavert Þegar börn hafi náð tökum á lesfiminni sé mikilvægt að þau ástundi lestur og efli því jafnt og þétt læsisfærni sína. Það náist með því að þau sjái tilgang með því að lesa, og síðan ræða og skrifa um það sem þau lesa. „Þau kannski sjá ekki mikinn tilgang í því að lesa gamlar bókmenntir en það getur verið mikilvægt fyrir þau að lesa um það sem er í gangi núna í heiminum, hlusta á Silfrið, skilja umræður um stríðshörmungar sem brjóta í bága við alþjóðleg lög eða lesa um loftslagsvána,“ nefnir Sigríður sem dæmi. „Þetta snýst ekki bara um einstaklingana heldur samfélagið í heild. Við þurfum að vera upplýst svo að við verðum ekki bara að leiksoppum einhverra valda- og fégráðugra karla, eða stórfyrirtækja.“ Er svarið þá að kenna lestur og lesskilning á unglingastiginu – fara aftur í grunninn? „Við verðum að fara að efla málnotkun í leikskólanum, og lestrarkennslu í grunnskólanum, og mál- og læsiseflandi kennslu allan grunnskólann,“ svarar Sigríður. „En ef við ætlum bara að líta á þessa krakka sem eru komnir upp á unglingastigið eða í framhaldsskólana og eru ekki komnir með færni í að lesa úr bókstöfunum, þá þurfa þeir að fá stuðning og þjálfast í að lesa stutta texta, en þá um eitthvað áhugavert þannig að þeir sjái tilgang í að lesa. Þá er það eitthvað sem er að gerast hér og nú á Íslandi og í heiminum. Eitthvað sem unglingar sjá ástæðu til að lesa og tala um, en lykilatriði fyrir lestrarfærni og lesskilning er einmitt að ræða saman um það sem tekið er fyrir og að það sé áhugavert og mikilvægt.“ Leikskólakennarar þurfa að tala góða íslensku Sigríður áréttar að læsisfræðin séu vel rannsökuð fræði og því sé engin ástæða fyrir því að fara aðrar leiðir við að kenna lestur, og vinna með læsi, en þær sem eru með vísindin á bak við sig og búið er að margsanna að séu árangursríkastar. „Börnin eiga skilið það besta, við getum ekki leyft okkur að kenna lestur einhvern veginn, því þá nær aðeins hluti barna tökum á lestri.“ Ef við viljum raunverulega snúa þessari þróun við, sem við höfum horft upp á undanfarin ár, þurfum við að huga strax að því tungumáli sem börn fá á sínum fyrstu mánuðum og árum. Þannig verði menntakerfið ekki aðeins að horfa á grunnskólastigið, heldur einnig leikskólastigið. „Við verðum að átta okkur á því að tungumálið sem börn fá í leikskóla skiptir máli,“ segir hún og áréttar að gagnkvæm tjáskipti séu mikilvæg fyrir börn á þessum aldri. Þannig sé til að mynda ekki nóg að lesa bók fyrir hóp af börnum, heldur þurfi samskiptin að vera nánari í litlum barnahópum. „Ef það er verið að lesa bók fyrir hóp af börnum venjast sum börn því að þau skilji of lítið og þau hætta að hlusta. Þannig að þau sem skilja meira – þau hlusta betur. Þau sem hlusta betur – þau læra meira.“ Í þessu samhengi sé einnig mikilvægt að leikskólakennarar séu færir í sínu starfi og tali góða íslensku. „Þó að við viljum hafa fjölbreytileika í leikskólum sem endurspeglar þjóðfélagið – við viljum hafa fólk frá ýmsum löndum og með ýmsan uppruna – verður það starfsfólk