Íslensk fyrirtæki byggja starfsemi sína í sífellt meiri mæli á þekkingu, tækni og nýsköpun og í þekkingariðnaði eru einkaleyfi ekki aukaatriði heldur hluti af grunninnviðum. Þau tryggja einkarétt á uppfinningum, styrkja samkeppnisstöðu og auka líkurnar á því að hugmynd verði að veruleika og skapi verðmæti. Einn stærsti áfangi í íslenskri nýsköpunarsögu undirstrikar þetta. Við sölu hugverkaréttinda Kerecis til móðurfélagsins Coloplast var virði þeirra metið á meira en einn milljarð Bandaríkjadala og eins og fram hefur komið í fjölmiðlum munu skattar af yfirfærslunni sem greiddir eru í ríkissjóð einir og sér nema um 40 milljörðum króna á þessu ári. Þó verðmæti Kerecis, fyrsta íslenska einhyrningsins, byggi á fjölmörgum þáttum, svo sem starfsfólki, þekkingu, gæðum, framleiðslu, sölu og markaðsaðgangi, er það skýrt af þessum verðmiða að stór hluti verðmætis fyrirtækisins liggur í einkaleyfunum og uppfinningunum sem þau vernda. Þegar alþjóðlegir samstarfsaðilar eða fjárfestar leggja mat á verðmæti fyrirtækja eru einna fyrstu spurningarnar ávallt: Hvað er varið með einkaleyfum og öðrum skráðum hugverkaréttindum? Hversu vel er það varið? Á hvaða mörkuðum er það varið? Hugverkavernd þarf þess vegna að vera meginstef í starfsemi nýsköpunarfyrirtækja sem ætla sér stóra hluti frá byrjun. Einkaleyfi styrkja samningsstöðu: í fjármögnun og verðmati, í samstarfi, í samningum við umboðs-, sölu- og dreifaðila, í leyfissamningum við mögulega sölu eða sameiningu. Einkaleyfi gera auðveldara að semja um samstarf á jafnræðisgrundvelli og tryggja að önnur fyrirtæki geti ekki nýtt sér ávinning af rannsóknar- og þróunarstarfi án endurgjalds. Í dæmi Kerecis hefur verið bent á að söluverðmæti fyrirtækisins jafnist á við allan opinberan stuðning við rannsóknir og nýsköpun árin 2004-2023. Fá dæmi sýna betur hvernig fjárfesting í rannsóknum getur skilað gríðarlegum verðmætum. En til að verðmæti sem verða til við rannsóknir og þróun nýtist til að styrkja stöðu íslenskra fyrirtækja á alþjóðlegum markaði þarf að huga að vernd hugverkanna. Nýleg skýrsla Hugverkastofunnar um einkaleyfisumsóknir íslenskra aðila undanfarin 20 ár sýnir að íslensk fyrirtæki sækja ekki um einkaleyfi í sama mæli og fyrirtæki á hinum Norðurlöndunum. Það þýðir ekki að hugmyndirnar vanti, heldur að hér er svigrúm til að gera betur í því að tryggja einkarétt á uppfinningum svo þær nýtist í samkeppnisumhverfi. Nýsköpunarfyrirtæki, sprotar, háskólar og rannsóknastofnanir ættu því að: Huga að einkaleyfavernd snemma inn í ferlinu, áður en greinar eru birtar, ný vara kynnt eða farið er í víðtækt samstarf. Vernda mikilvægar uppfinningar: hvar liggur samkeppnisforskotið? Tengja einkaleyfi við viðskiptaáætlun: einkaleyfi eiga að styðja tekjumyndun en ekki vera markmið út af fyrir sig. Nýta ráðgjöf og stuðningskerfi. Kerecis er skýrasta dæmið um það í seinni tíð hvernig íslenskt hugvit getur skapað gríðarleg verðmæti á alþjóðlegum markaði. Það dregur líka skýrt fram að til að hugverk skapi verðmæti þarf að vernda þau. Höfundur er forstjóri Hugverkastofunnar.