Íbúar í borginni Kherson í Úkraínu fara síður út þegar veðrið er gott. En þegar það er þoka, rigning og snjór má búast við að sjá fólk á gangi úti við. Og ástæðan? Þá eru minni líkur á að fólk sé sært eða drepið af drónum Rússlandshers. Borgin er í suðurhluta Úkraínu, við ána Dnípró. Hinum megin við ána eru rússneskir hermenn sem herja á borgarbúa alla daga með drónum. Á drónunum eru myndavélar og sprengiefni. Sá sem stýrir dróna sér því hvert hann stefnir og viljandi er þeim beint að fólki á gangi úti og að bílum á ferð. Borgarbúar kalla þetta „human safari“ eða mannaveiðar. Það sé eins og hermennirnir séu á eftir almennum borgurum til að særa þá eða drepa. Rússlandsher náði borginni Kherson á sitt vald 1. mars 2022. Herinn drap fólk, pyntaði og særði og vann miklar skemmdir á húsum og innviðum borgarinnar. Margir flýðu á bílum sínum, sumir til staða vestar í Úkraínu, aðrir til útlanda. Við tók erfiður tími undir hernámi Rússa næstu mánuði, fyrir þá íbúa sem eftir urðu. Her Úkraínu tókst svo að hrekja Rússa á brott 11. nóvember sama ár og mörgum var létt. Gleðin var skemmvinn því Rússlandsher fór ekki langt. Kherson stendur við ána Dnípró og herinn fór bara yfir ána. Síðan sumarið 2024 hefur verið aukinn þungi í árásum og hermenn Rússlandshers hafa sent fjöldan allan af drónum yfir borgina. Þetta eru drónar með sprengjum og myndavélum þannig að árásirnar eru teknar upp. Sá sem stýrir drónanum horfir í beinni útsendingu á það sem fyrir augu ber í myndavélinni. Hann getur stýrt honum að vild og elt fólk uppi á götum úti og varpað á það sprengju. Á ensku eru drónar með slíkum myndavélum kallaðir First Person View drónar, eða FPV. Heimskviður báðu Erling Erlingsson, hernaðarsagnfræðing, að útskýra hvernig þessir drónar virka. „Í rauninni eru þetta drónar sem við höfum flest séð í kringum ferðamannastaði, sem eru suðandi í kring og hljóðið það sama. Í flestum tilfellum, upprunalega, voru þeir notaðir til að afla upplýsinga en síðan hefur núna um margra ára skeið, að minnsta kosti aftur til átakanna við ISIS í Sýrlandi, þá hefur verið komið fyrir bæði sprengihleðslum á þeim eða þeir hafa bætt við þá búnaði þannig að þeir geta sleppt handsprengjum eða sprengjum úr sprengivörpum eða einhverju slíku og valdið þannig tjóni.“ Drónar þessir eru ýmist framleiddir í Rússlandi eða annars staðar. Erlingur segir að þetta geti verið ýmiss konar drónar. „Í einhverjum tilfellum eru þetta kínverskir DJI-drónar eins og þú getur keypt í Lækjargötunni.“ Ekki þurfi að breyta þeim eigi að nýta þá til að afla upplýsinga, hins vegar þurfi að breyta þeim eigi að láta þá sleppa handsprengjum eða slíku. Ráðist á fólk hjólandi, gangandi og í strætó Mannréttindavaktin hefur skrásett yfir 50 árásir Rússa með slíkum drónum sem beint hefur verið að gangandi og hjólandi vegfarandum, á fólk í strætó eða rútum og jafnvel á fólk sem er heima hjá sér. Það geta allir orðið að skotmarki og nær enginn staður í Kherson er öruggur. Fram kom í skýrslu sjálfstæðrar rannsóknarnefndar Sameinuðu þjóðanna í október að Rússlandsher hefði drepið hið minnsta 200 almenna borgara og sært 2.000 í Kherson og nágrenni síðan 2024. Hér er brot úr skýrslunni: Í fyrsta lagi sýna þau sönnunargögn, sem safnað hefur verið, að með margir hafa verið drepnir eða særðir í endurteknum árásum rússneskra hermanna á almenna borgara á víglínunni með skammdrægum drónum. Árásirnar hafa valdið mikilli eyðileggingu og skapað þannig umhverfi að þúsundir hafa neyðst til að flýja. Nefndin hefur komist að þeirri niðurstöðu að þessir glæpir jafngildi glæpum gegn mannkyni, svo sem með morðum og nauðungarflutningum. Í öðru lagi hefur nefndin komist að þeirri niðurstöðu að brottvísanir og flutningur almennra borgara frá landi sem rússnesk stjórnvöld hafa hernumið séu stríðsglæpir. Þá segir í skýrslunni að alls kyns drónar Rússlandshers séu búnir myndavélum, sem streymi útsendingum af árásum í rauntíma til þess sem stýrir drónanum. Enginn vafi leiki á um ásetning árásarmannsins, þess sem stýrir drónanum. Myndböndum af árásum dreift á netinu Dæmi eru um að myndböndum úr þessum drónum sé dreift á samfélagsmiðlum. Erlingur bendir á að í áðurnefndri skýrslu Sameinuðu þjóðanna sé fjallað ítarlega um slíkt og mynddæmi sýnd. Myndböndum hafi verið deilt á rússneska samskiptaforritinu Telegram. „Þar sem fólk er að tala um veiðar, orðið sem er notað yfir þetta, og þar er fólk að, það fylgir þessu ákveðin pervers-kæti, að þetta sé að gerast og nefndin sem hefur sagt að þessi drónahernaður gegn borgurum yfirleitt sé klár stríðsglæpur, nefndin hefur talað um að þetta sé liður í því líka, þessi niðurlæging fólksins í Kherson.“ Í þessum færslum á Telegram er hæðst að þeim sem hefur verið ráðist á og frekari árásum hótað. Úkraínski fjölmiðillinn Kyiv Independent fjallaði á dögunum um þessa tegund drónahernaðar undir yfirskriftinni Inside Russia´s everydeay manhunt of Ukranians in Kherson . Þar má sjá brot úr nokkrum þeim myndböndum sem dreift hefur verið á samfélagsmiðlum. Í einu þeirra má sjá menn uppi á þaki. Þeir virðast vera við smíðavinnu, að gera við þakið. Dróna er beint að þeim og þeir flýja í ofboði. Fimm voru særðir í þeirri árás. Rússlandsher beitir drónum með sprengiefni og myndavélum til að elta fólk uppi á götum úti. Í Kherson og víðar hefur net verið strengt yfir vegi til að verjast þessu. Fjallað er um málið í Heimskviðum. Ef við víkjum aftur að skýrslu Sameinuðu þjóðanna, þar er haft eftir konu: „Þetta er eins og lottó. Kemur dróni fljúgandi eða ekki? Þú ferð að sofa og veist ekki hvort þú verður drepin eða vaknar næsta morgun.“ Önnur kona í þorpinu Veletenske í Kherson-héraði segir frá því að í ágúst 2024 hafi hún verið að leggja bíl við heimili sitt þegar hún sá að dróni nálgaðist. Hún flýði inn í bílskúr en dróninn sprengdi þakið á honum þannig að hún særðist. Hún fékk heilahristing, skurði og missti heyrn um hríð. Síðar þennan dag var tveimur drónum flogið á húsið hennar og það skemmt mikið. Eftir þetta ákvað hún að forða sér þaðan fyrir fullt og allt. Í september var formaður bændasamtaka Kherson drepinn með dróna þar sem hann var við vinnu á akri sínum. Í heimildarmyndinni Kherson: Human Safari segir kona frá því að drónar sveimi jafnvel yfir fólki þar sem það er í kirkjugörðum að vitja leiða látinna ástvina. Rússlandsher beitir drónum með sprengiefni og myndavélum til að elta fólk uppi á götum úti. Í Kherson og víðar hefur net verið strengt yfir vegi til að verjast þessu. Fjallað er um málið í Heimskviðum. Volodymyr Zelensky, forseti Úkraínu, kallaði í nóvember eftir aðstoð við að vernda almenna borgara fyrir þessum árásum. Hann sagði Rússa kvelja borgirnar og fólkið. Auk Kherson vísaði hann einnig til Nikopol og fleiri staða við víglínuna þar sem herjað er á almenna borgara með slíkum drónahernaði. „Þetta eru í rauninni safaríferðir þar sem þeir elta uppi fólk og drónastjórnendur eru þjálfaðir í að drepa Úkraínumenn á götum og vegum úti,“ sagði Zelensky. Daglegt líf í Kherson litast af árásum Daglegt líf í Kherson er erfitt undir sprengjuregni og eilífum nið frá drónum. Fólk beitir ýmsum aðferðum í viðleitni sinni til að lifa af. Erlingur segir fólk hafa ferðum sínum og því hvort það fari út úr húsi eftir því hvernig veður og skyggni er. Ef skyggni er slæmt er öruggara að vera á ferli því þá sjá hermennirnir sem stýra drónunum verr í myndavélainni og eiga því erfiðara með að hæfa fólk. Annað sem fólk í Kherson-borg gerir er að halda sig sem lengst frá ánni því Rússlandsher er hinu megin við hana. „Þeir hafa einhvers konar búnað, í einhverjum tilvikum, sem getur skynjað dróna og þá leitar fólk skjóls og það eru líka einhver viðvörunarkerfi þannig að fólk veit hvenær hættan er. En engu að síður er, samkvæmt skýrslu Sameinuðu þjóðanna, talað um að 2.000 hafi særst á þessum tíma í Kherson og um 200 fallið af völdum svona drónaárása,“ segir Erlingur. Blaðamaður Kyiv Independent, í umfjölluninni sem áðan var nefnd, var einmitt á gangi um götur Kherson með svokallaðan drónavara. Það er lítið tæki á stærð við gamaldags farsíma sem lætur vita að dróni sé að nálgast. Tækin veita þó ekki fullkomna vörn. Þegar fólk sér dróna nálgast, felur það sig undir tré eða annars staðar. Drónaárásirnar hafa einnig flækt birgðaflutning við víglínuna, segir Erlingur, svo sem á mat og skotfærum og einnig við að flytja særða í burtu frá víglínunni. „Þannig að þar hafa Úkraínumenn verið að nota róbóta til að flytja birgðir og flytja særða og þeir hafa líka byggt í raun og veru netgöng, þá eru göng byggð utan um vegi sem liggja í áttina að víglínunni, birgðaflutningavegi og þetta sjáum við líka á leiðinni til Kherson og þar geta bílar keyrt bak við risastór net. Þar sem drónarnir myndu ekki komast í gegn.“ Víðar í Úkraínu hafa slík netgöng verið sett yfir vegi til að verjast drónaárásum. Þegar fólk þarf að fara ferða sinna á bíl þá keyrir það hratt til að minnka líkurnar á að bíllinn verði sprengdur með dróna og bílstjórinn og farþegar með. Í Kherson hefur líka verið strengt net yfir bændamarkað, strætóbiðstöðvar og fleiri staði. Trufla stýringu dróna óvinarins Önnur tækni sem er notuð til að verjast drónaárásum blokkar stýrimerki drónans þannig að sá sem stýrir honum missir stjórnina. Erlingur segir að þeirri tækni hafi fleygt fram. „Þannig að í dag eru ekki í raun og veru notaðir drónar við víglínuna nema þeir dragi á eftir sér örþunnan vír, þannig að þeir eru fjarstýrðir með vír og það er ekki hægt að blokkera það merki. Þannig að það hefur orðið sú bylting í stríðinu og maður getur séð myndir af svæðum beggja vegna víglínunnar þar sem það eru eiginlega teppalögð heilu þorpin eða svæðin af svona spóluvír.“ Jón Björgvinsson, fréttaritari RÚV, var í Úkraínu á dögunum og fjallaði í frétt sinn i um drónahernaðinn og vírinn sem nýttur er til að trufla ferðir dróna. Úkraínumenn eiga einnig FPV-dróna í vopnabúri sínu. Erlingur segir þá hvorki beita þeim á þennan hátt, til að elta fólk, né á borgaralega innviði eins og Rússlandsher hafi gert. „En Úkraínumenn nota vissulega dróna í gríðarlega miklu magni og þetta er mikilvæg leið til að afla upplýsinga um hreyfingar óvinarins bak við víglínuna og eins til þess að granda áhlaupum óvinarins, hvort sem það eru skriðdrekar eða brynvarðir vagnar einhvers konar eða þá fótgöngulið.“ Sjötíu prósent af manntjóni í stríðinu er núna af völdum dróna, samkvæmt tölfræði um Úkraínu. Áður óþekkt umfang drónaárása Þessi aðferð sem Rússar beita með FPV-drónunum í Kherson og víðar í Úkraínu, er hún ný í þessu stríði eða hefur henni verið beitt áður? „ Þetta sem hefur verið kallað mannlegur safarí, sem hræðilegt hugtak, það er í raun og veru algjörlega nýtt og umfangið, það eru mörg hundruð drónaárásir á hverjum degi í Kherson, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum, aftur, þannig að það hefur ekkert slíkt verið gert áður en saga árásardróna er áratugalöng þó að byltingin í hernaði sé að verða núna kannski á síðasta áratug þá á þetta sér mjög langan aðdraganda, allt aftur í síðari heimsstyrjöldina.“