Deila Ljóst er að mikið mun mæða á fjölmiðlum í aðdraganda þjóðar­atkvæða­greiðslunnar um hvort Íslendingar vilja sækja um aðild að Evrópusambandinu sem haldin verður, að óbreyttu, í lok ágústmánaðar. Glöggir lesendur taka væntan­lega eftir því að hér er notað það orðalag að þjóðaratkvæðagreiðslan snúist um aðild að Evrópusambandinu. Það er engin goðgá því að kosningarnar snúast nákvæmlega um hvort Íslendingar vilja gangast undir Brusselvaldið til frambúðar. Hér er ekki verið að kíkja í neina pakka eða máta sig við neinn klæðnað. Greiði ­þjóðin atkvæði með því að halda áfram aðlögunarviðræðunum frá árinu 2013 munu þær alfarið snúast um skilyrði og tímasetningar upptöku, innleiðingar og framkvæmdar umsóknarríkis á reglum sambandsins. *** Þrátt fyrir þessa staðreynd hafa fjölmiðlar sýnt ákveðna meðvirkni með ráðherrum ríkisstjórnar­innar sem halda því fram að það sé sérstaklega sniðugt á þessum tímapunkti að sækja um aðild þar sem samningsstaða Íslands sé svo sterk. Þannig sagði Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra í samtali við Morgunblaðið á dögunum að Ísland væri í allt annarri samningsstöðu en þegar sótt var um aðild 2009. „Við erum með sterka sjálfsmynd líka og við erum með sterkt leiðtogateymi sem veit hvað þarf að gerast ef Íslendingar vilja á annað borð fara þarna inn.“ Það er erfitt að átta sig á því hvert forsætisráðherrann er að fara með þessum orðum. Breytir það mat ­Kristrúnar að sjálfsmynd þjóðarinnar sé með besta móti um þessar mundir einhverju um hvort Íslendingar fengju varanlega undanþágu frá hinni sam­eigin­legu sjávarútvegsstefnu, svo eitthvert nærtækt dæmi sé tekið? Eykur sú staðreynd að Inga Sæland er í „sterku leiðtogateymi“ Kristrúnar virkilega einhverju í þeim efnum? *** Ríkisútvarpið varði lunganum úr kvöldfréttatímanum síðastliðinn föstudag í umfjöllun um þingsályktunartillöguna um áframhald aðildarviðræðna við ESB. Þar var meðal annars rætt við sérfræðing um stækkunarmál sem heitir Heather Grabbe. Fréttamaður spurði hana hvort það væri eitthvað um að semja í aðlögunarviðræðum Íslands og ESB. Hún svaraði: „95% af reglubók ESB eru óumsemjanleg því reglurnar hafa þegar verið samþykktar af 27 aðildarríkjum sambandsins. Aðrir hafa gengið inn í sambandið og þurft að samþykkja allt. En ríki sem vill aðild getur alltaf samið um tímalínu innleiðingar ESB-reglna og reglugerða. Á sama tíma mun ESB vilja setja einhverja tímalínu á innleiðingu hlunninda. Sem dæmi þurftu pólskir bændur að bíða í áratug eftir að fá allar sínar niðurgreiðslur samkvæmt sameiginlegri landbúnaðarstefnu sambandsins. Það er því hægt að semja um aðlögunartíma en það eru engar undanþágur í boði lengur.“ Þetta kemur svo sem heim og saman við reynslu Íslend­inga og það sem málsmetandi menn segja um eðli aðildarviðræðnanna. Meint upp­lifun ráðamanna ríkisstjórnar­innar um heilbrigða sjálfsmynd þjóðarinnar og „sterkt leiðtogateymi“ breytir engu í ­þessum efnum. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur verið býsna afdráttarlaus í tali um aðildarviðræðurnar. Á blaðamannafundi sem hún stóð fyrir ásamt Kristrúnu og Ingu þar sem þingsályktunartillagan var kynnt sagði utanríkisráðherrann að hún myndi „aldrei skrifa undir afsal á forræði Íslendinga yfir auð­lindum sínum“. Gott og vel. Rétt er að halda því til haga að þegar Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2009 var ekki hægt að hefja samningaviðræður um mikil­væga kafla á borð við sjávarútveg, landbúnað og dóms- og innanríkismál, þar sem Evrópusambandið leit svo á að Ísland uppfyllti hreinlega ekki þau opnunarskilyrði sem ríkjabandalagið setti fyrir aðlögunarviðræðum um þessa mikilvægu málaflokka. Augljóst er að samningskaflinn um sjávarútveg var aldrei opnaður í viðræðunum sem stóðu yfir frá árinu 2009 til 2013 því íslensk stjórnvöld höfðu engan hug á að ­gangast undir hina sameiginlegu sjávar­útvegsstefnu ESB. Erna Bjarnadóttir hag­fræðingur, sem sat í samninganefnd Íslands á sínum tíma, lýsti aðlögunarviðræðunum með eftir­farandi hætti í ágætri grein sem birtist í Morgunblaðinu á dögunum: „Áður en samningskafli er opnaður þarf umsóknarríki að uppfylla svokölluð opnunarskilyrði (e. opening benchmarks). Þessi skilyrði eru fyrir fram skilgreind viðmið sem framkvæmdastjórn ESB setur áður en formlegar viðræður hefjast. Þau geta falið í sér kröfu um lagalegt samræmi við regluverk ESB, framlagningu trúverðugrar aðlögunaráætlunar, uppbyggingu eftirlitsstofnana eða breytingar á gildandi innlendri löggjöf sem samræmist ekki grundvallarreglum sambandsins. Samningskafli er ekki opnaður fyrr en opnunarskilyrði teljast uppfyllt.“ Utanríkisráðherra ­hefur sagt að ef samþykkt verði í þjóðaratkvæðisgreiðslunni í ágúst að sækja um aðild að Evrópusambandinu gætu viðræður hafist á ný upp úr áramótum. Hún var í viðtali í Sprengisandi Kristjáns Kristjánssonar á Bylgjunni á sunnudag. Þar sagði hún: „Mér þætti það frekar líklegt að það yrði byrjað bara strax á fiskveiðistjórnarkaflanum. Ég mun ekki samþykkja ­samning og ég mun ekki skrifa undir hann ef hann fæli ekki í sér ótvíræð yfirráð Íslendinga yfir fiskveiðilögsögunni.“ Hér þarf svar við spurning­unni hvaða breytingar hafa átt sér stað frá árinu 2013 sem gera það að verkum að utanríkisráðherrann telur að hægt verði að opna sjávarútvegskaflann í aðildarviðræðum á nýju ári. Hafa skilyrði Evrópusambandsins fyrir opnun ­kaflans breyst? Hefur afstaða íslenskra stjórnvalda til hinnar sameiginlegu sjávarútvegsstefnu ESB breyst? Þetta þarf að skýra og það sama gildir um aðra kafla sem ekki var hægt að opna í síðustu aðildarviðræðum Íslands og ESB. Fjallað var um þennan þátt málsins á þessum vettvangi fyrir viku. Þar sagði: „Í aðildarviðræðunum sem stóðu yfir frá árunum 2009 til 2013 voru mikilvægir samningskaflar í málum á borð við sjávar­útveg, landbúnað og dóms- og innanríkismál aldrei opnaðir þar sem ESB leit svo á að íslenska ríkið uppfyllti ekki opnunarskilyrðin. Hefur eitthvað breyst í ­þessum efnum? Telur Þor­gerður Katrín að breytt samningsstaða Íslands geri að verkum að stjórnvöld geti samið um önnur opnunarskilyrði, sem eru ófrávíkjanleg að sögn Ernu, í ­þessum köflum en ESB gerði á sínum tíma? Brýnt er að fá svör við þessum spurningum.“ *** Ríkisútvarpið fjallaði á föstudag mikið um könnun Gallup sem sýndi að meirihluti landsmanna væri hlynntur því að haldin yrði þjóðaratkvæðisgreiðsla um áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Ríkismiðillinn gerði minna með þá staðreynd að könnunin sýndi ekki afgerandi stuðning landsmanna við aðild. Þjóðin virðist vera klofin í málinu. Enda er ekki meirihluti fyrir aðild á þinginu. © Aðsend mynd (AÐSEND) Nú reyna stjórnarliðar að láta líta út fyrir að aðildarviðræður séu einhvers konar verslunarleiðangur í Kringluna þar sem eitthvað er gripið sem viðkomandi líst vel á en ekki skuldbinding um að gangast undir kröfur ESB til þess að af aðild geti orðið. Þessi blekkingarleikur kann ekki góðri lukku að stýra. Hér er um heilmikla skuldbindingu að ræða sem mun kosta mikið fé og taka upp mikinn tíma frá stjórnsýslunni á næstu árum. Heildarkostnaður við aðildarviðræðurnar á árunum 2009–2013 nam tæpum milljarði króna og á þeim tíma var mikið kvartað yfir því að önnur mál þokuðust hægt í stjórnkerfinu vegna þess álags sem aðlögunarviðræðurnar sköpuðu fyrir kerfið. Fórnarkostnaðurinn við aðildarferlið er verulegur, sama með hvaða hætti hann er talinn. Lítið hefur verið fjallað um þennan þátt málsins og þörf er á að bæta úr því. Þá mætti umræðan einnig fara að snúast um hvernig samninganefndir íslenskra stjórnvalda verði skipaðar og þá sérstaklega hvort ekki verði gerð sú krafa til samningamanna að þeir afsali sér þeim rétti að þiggja störf hjá Evrópusambandinu og stofnunum þess eftir að viðræðum lýkur. Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum Viðskiptablaðsins. Þessi pistill birtist fyrst í blaðinu sem kom út 11. mars 2026.