Blóðug og sár dýr sem farin eru að naga sig inn að beini er á meðal þess sem sést á myndum úr loðdýrabúum hér á landi. Sár sem eru þess eðlis að aflífa ætti dýrið, til þess að lina þjáningar þess. Ljósmyndir sem teknar voru í þremur minkabúum hér á landi varpa ljósi á aðbúnað minkanna, sem lifa alla sína ævi í litlum búrum, í þeim tilgangi að ala af þeim feld, sem síðan er sendur úr landi. Myndirnar voru sýndar í Kveik í kvöld. Myndefni sem tekið var í þremur minkabúum hér á landi varpar ljósi á aðbúnað dýranna. Myndirnar sýna blóðug og sár dýr, sem sum eru farin að naga sig inn að beini vegna streitu og kvíða. „Þarna sjáum við dýr sem eru veik, sem eru slösuð, blóðug, alblóðug jafnvel, eru með meiðsli á útlimum,“ segir Rósa Líf Darradóttir, læknir og formaður Samtaka um dýravelferð. Minkarækt hefur að mestu lagst af víðast hvar í Evrópu. Heimsfaraldurinn hafði mikil áhrif á loðdýrarækt en umræða um dýravelferð hefur líka haft sitt að segja. Dýraverndarsinnar hafa reynt að varpa ljósi á aðbúnað dýranna og tekið myndir í leyfisleysi. Til dæmis í refabúum í Finnlandi. Finnar framleiða mest allra Evrópuþjóða af loðfeldi. Sjónum hefur nú, í fyrsta sinn, verið beint að loðdýrarækt á Íslandi. Hér er einungis stunduð minkarækt. Finnski ljósmyndarinn Kristo Muurima tók myndirnar, auk tveggja annarra finnskra dýraverndarsinna. „Ég trúi því að þegar Íslendingar sjá aðstæður þessara dýra, að þeir muni átta sig á að það er ekki rétt að geyma mink í litlum búrum við hræðilegar aðstæður, til þess eins að ríkt fólk í Rússlandi og Kína geti sýnt auð sinn,“ segir Kristo. Myndirnar voru teknar í október og nóvember í þremur minkabúum af sex sem þá voru starfrækt. Semsagt helmingi minkabúa á Íslandi. Búin lögðu upp laupana um áramótin. Aðeins eitt bú er enn starfrækt hér á landi. Myndirnar eru ekki þaðan. „Búrin eru mjög lítil. Dýrin geta ekki fylgt sínu náttúrulega atferli. Það voru sár á dýrunum, sum voru með augnsýkingar, blóð lak niður og sum dýranna voru alblóðug af sárum sínum,“ segir Kristo, þegar hann lýsir því sem fyrir augu bar á minkabúunum. Lágmarksstærð búranna eru þrjátíu sentímetrar á breidd og sjötíu sentímetrar að lengd. Það er stöðluð stærð á búri samkvæmt reglugerð, fyrir eitt dýr eða tvö ungdýr. Dýrin eru um 35 til 42 sentímetrar með um 16 til 18 sentímetra skott. „Þarna fáum við ágætis innsýn inn í það hvernig aðbúnaður minka er, inni í loðdýrabúum. Það sem við vitum er að minkar eru aldir í þessum vírnetsbúrum ævilangt sem eru ansi lítil og þröng,“ segir Rósa Líf. Kristo tók myndirnar án vitneskju bændanna, og segist hafa valið búin af handahófi. „Það var mjög auðvelt að komast inn. Bændurnir vissu augljóslega ekki af þessu, en það er eina leiðin til þess að sýna raunverulegar aðstæður á búunum.“ Matvælastofnun var tilkynnt um aðstæður á búunum og farið var í eftirlit á þeim í beinu framhaldi, þeim sem enn voru í rekstri. Búunum þremur var öllum lokað um mánuði eftir að myndirnar voru teknar, af fjárhagslegum ástæðum. „Mér fannst mjög leiðinlegt að sjá þessar myndir og sérstaklega í ljósi þess að þessi bú, sem nú eru reyndar hætt starfsemi, að farið var í eftirlit ekki mjög löngu áður og það var eftirfylgni þar - á sumum búunum fundust brot á velferð dýra, ekki á öllum,“ segir Þóra Jóhanna Jónasdóttir, yfirdýralæknir Matvælastofnunar (MAST). „Það er sorglegt að þær áréttingar hafi ekki leitt til meiri langvarandi áhrifa heldur en við sjáum á þessum myndum. En nú eru þessi bú hætt starfsemi þannig að við erum ekki að eltast meira við það,“ segir Þóra Jóhanna. Loðdýrabúum hér á landi hefur fækkað hratt á undanförnum árum. Þau fóru úr þrjátíu árið 2017 í sex árið 2025. Núna er aðeins eitt bú starfrækt, Dalsbú í Helgadal. Myndirnar sem hér hafa verið birtar eru ekki teknar þar. „Svona sérð þú ekki á mínu búi,“ segir bóndinn í Dalsbúi, Ásgeir Pétursson, þegar hann sér myndirnar, en tekur þó fram að það komi fyrir að minkurinn sjúgi á sér skottið. Gerist enginn bóndi til að vera vondur við dýr Björn Harðarson er formaður loðdýradeildar Bændasamtaka Íslands. Fráfarandi að vísu, enda nýhættur loðdýrarækt. „Það er leiðinlegt að fá svona myndir, hvar sem þær eru fengnar og hvernig sem þær eru fengnar, þá eru þær ljótar sumar þeirra,“ segir Björn. Sumar myndanna eru frá búi Björns. „Ég þekki þarna tvær myndir af mínu búi, þessar hjólbörur og stól. Og þar sem eru dauð dýr á þessum hjólbörum og þessum stól. En í búi sem er með sjö þúsund dýr eins og hjá mér að þá er talið eðlilegt að það deyi eitt dýr á dag, samkvæmt dönskum rannsóknum. Og Danir hafa nú rannsakað þetta manna mest,“ segir Björn. Hann tekur fram að hjólbörurnar séu notaðar til að hreinsa gamalt fóður af búrunum, áður en gefið er nýtt. En þarna eru sár á mörgum dýrum, oft djúp sár, augnsýkingar og fleira. Er þetta eðlilegt eða ásættanlegt að einhverju leyti? „Það ætti náttúrlega að vera búið að fjarlægja þau sjálfsagt, flest þeirra. Sárin á hausnum, þau eru farin að gróa, væntanlega dýr sem eru í sjúkradeildinni,“ segir Björn. Lögum samkvæmt á að aflífa minka með djúp sár, til þess að lina þjáningar þeirra. Önnur dýr, sem eru með minni sár, á að hlúa að í svokallaðri sjúkradeild. „Það vilja allir bændur fara vel með dýrin sín og við höfum ríka eftirlitsskyldu, daglegt eftirlit að fjarlægja öll dýr sem eru meidd eða dauð,“ segir Björn. Þá tekur hann fram að búið sé að auki með alþjóðlega vottun, svokallaða WelFur-gæðavottun. Björn vill þó taka myndunum með fyrirvara - en á þeim fylgja hins vegar hnit og myndir innan úr búunum sem sýna starfsleyfi, vottorð og annað. Enn fremur eru merkingar á hverju búri sem staðfesta á hvaða búi myndirnar eru teknar. „Við vitum öll að þetta fólk svífst einskis til þess að koma höggi á greinina, gæti þess vegna hagrætt einhverjum dauðum dýrum. Telurðu að það séu einhverjar líkur á því? „Ég veit það ekki en við vitum það að þessir aktivistar svífast einskis.“ Þessar myndir, það sem þú sérð á þessum myndum, frá þínu búi og öðrum - myndirðu segja að það væri verið að brjóta á velferð þessara dýra? „Í sumum tilvikum já, það er ekki búið að taka þau úr umferð,“ segir Björn. Er gagngert verið að brjóta á velferð dýranna? „Nei. Alls ekki, það er strangt eftirlit með þessu. Dýrin hafa það bara ágætt yfirleitt, fá að borða, eru með hálm og skjól,“ segir Björn. „Auðvitað reynir maður alltaf að gera sitt besta fyrir dýrin, það gerist enginn bóndi til að vera vondur við dýr.“ Myndirnar eru einnig frá búi Bjarna Stefánssonar. Þriðja búið er í eigu Hjalta Logasonar, en hann gaf ekki kost á viðtali. Rétt er að benda á að öll þessi bú eru hætt rekstri. „Svona myndir eru auðvitað hræðilegar. Og maður vill alls ekki sjá svona dýr hjá sér,“ segir Bjarni Stefánsson, sem vill einnig taka myndunum með fyrirvara. „Ég kannast við mynd sem er af dýri sem hefur verið með þvagfærasýkingu og hefur drepist. Og hefur orðið eftir á hreiðurkassanum. Það er kannski ekkert góður búskaparháttur, en þetta hefur orðið þarna, kannski handvömm, að taka dýrið ekki í burtu en það er búið að taka það út úr búrinu sínu,“ segir Bjarni. Hann nefnir að Matvælastofnun hafi komið í eftirlitsferð til hans eftir að hafa fengið myndirnar sendar, og ekki gert neinar athugasemdir. „Hafi, ég segi hafi þessar myndir verið á mínu búi þá er búið að meðhöndla þessi dýr ef þau hafa verið til, sem ég held - ég get ekki tekið á mig að hafi verið. Þegar maður sér svona myndir þá fer maður að efast um eigin dómgreind og hugsar, bíddu var þetta svona hjá mér. En bara samviska mín segir, það var ekki. En hafi þessi dýr verið, eða sambærileg dýr, þá hefur allavega meðhöndlun tekist eða þau hafa verið aflífuð,“ segir Bjarni. Myndskeið staðfesta þó hvar myndirnar eru teknar. Gera reglulega athugasemdir Matvælastofnun fer í óboðað eftirlit á loðdýrabú annað hvert ár. Henni berast almennt fáar ábendingar um að þar megi eitthvað betur fara enda lýsir Þóra yfirdýralæknir starfsemi búanna þannig að hún sé fremur lokuð almenningi. Eftirlitsaðilar á vegum stofnunarinnar hafa aftur á móti reglulega gert athugasemdir við aðbúnað á búunum. „Það er er nokkuð ljóst að sum bú eru meiri vandræðabú en önnur, hafa verið margar og sumar alvarlegar athugasemdir við þá starfsemi,“ segir Þóra. Eitt þessara vandræðabúa sem Þóra vísar til er bú Ásgeirs Péturssonar, Dalsbú, þar sem minkar hafa ítrekað sloppið úr búrunum, þó Ásgeir vilji sjálfur ekki taka eins sterkt til orða, og segist hafa búið þannig um hnútana að dýrin eigi ekki lengur að geta sloppið. Þá hafa verið lagðar háar dagsektir á Dalsbú, þar sem ekki var brugðist við athugasemdum um að engin umhverfisauðgun væri í búrunum. Hægt er að bæta umhverfisauðgun með því að setja rör, kaðal eða hillu inn í búr dýrsins. En eftirlitsaðilar Matvælastofnunar hafa gert margvíslegar athugasemdir við aðbúnað dýra á öðrum búum og Þóra nefnir þar sár og sjálfsskaða. Þegar þið sjáið svona sjálfsskaðahegðun, hvað lesið þið í það? „Þá lesum við í það að það sé stress og að það sé mikilvægt að tryggja umhverfisauðgun.“ Er undir einhverjum kringumstæðum eðlilegt að dýr séu að skaða sig? „Við túlkum það sem stresseinkenni og vanlíðunareinkenni.“ Einhvers konar búrhegðun? „Já, þetta er mjög langt frá því að teljast þeirra eðlilega umhverfi og búrin eru auðvitað takmörkuð að stærð.“ Umdeild gæðavottun Nær allt skinn sem framleitt er í Evrópu fer til Finnlands, á uppboðshúsið Saga Furs, sem er eitt stærsta uppboðshús fyrir loðskinn í heimi. Rósa segir að á meðal búanna sem selji þangað skinn hafi verið staðinn að því að fara illa með dýr. „Þetta er bara það sama alls staðar, það er verið að halda dýrum sem eru í eðli sínu villt og þurfa að hreyfa sig og hafa eitthvað fyrir stafni. Það gengur ekki að halda skyni gæddri veru inni í búri alla ævi. Það tapa allir vitinu, við vitum það flest,“ segir Rósa Líf. Minkafeldur virðist ekki njóta mjög mikilla vinsælda hér á landi en hann gerir það aftur á móti í Rússlandi og Kína, enda fer nær allt skinn þangað. Annars konar loðfeldur selst betur hér á landi, til dæmis þvottabjarna-, kanínu- og refaskinn. Uppboðshúsið Saga Furs gerir kröfu um að búin séu með svokallaða WelFur-gæðavottun. WelFur gerir fjórar meginkröfur; að dýrið sé vel nært - þannig að líkamlegt ástand þess sé gott, að aðbúnaður sé góður, að dýrið sé við góða heilsu og að það sýni eðlilega hegðun. Eftirlitsaðilar fara árlega í skipulagt eftirlit. Loðdýrabúin sex sem starfrækt voru á Íslandi í fyrra höfðu öll staðist kröfur WelFur. „Svona vottunarkerfi hafa oft mjög lítið að segja fyrir dýrin, Þetta er eitthvað bara til að láta neytandanum líða aðeins betur,“ segir Rósa Líf. Kristo tekur undir þetta. „Þessar hræðilegu myndir sem við tókum á refabúum í Finnlandi eru allar teknar á búum sem eru með WelFur-vottun. Þessi vottun er búin til af bændunum sjálfum, verkefni sem loðdýraiðnaðurinn sjálfur hratt af stað. Eiginlega öll bú í Finnlandi eru með þessa vottun. Þetta þýðir ekki neitt,“ segir Kristo. Björn og Bjarni eru þessu þó ósammála og benda á að WelFur-aðferðin sé vísindalega rannsökuð. Þrátt fyrir að MAST hafi séð sár, sýkingar og slæman aðbúnað á minkabúum hefur stofnunin aldrei kært minkabú til lögreglu. Rannsóknir slíkra mála hafa tekið langan tíma og enda almennt með sama hætti. „Kærur hafa oftast verið notaðar þegar við teljum ekki hægt að knýja fram úrbætur, þ.e.a.s. dýrið er ekki lengur á lífi, vegna þess að þær hafa reynst vera mjög langdregnar, hefur tekið mjög mikinn tíma og því miður, oft á tíðum, verið felldar niður,“ segir Þóra Jóhanna. Alvarlegar athugasemdir gerðar við Dalsbú Kveikur fékk í hendurnar skýrslu frá MAST frá því í febrúar 2023 með fjölda athugasemda sem gerðar höfðu verið við Dalsbú, nokkuð sem lá ekki fyrir þegar viðtalið við Ásgeir var tekið. Þar segir til dæmis: Ellefu dýr sáust með sjálfsskaða á skotti og sár og einhver dýr sýndu merki um áráttuhegðun. Sár á sex til sjö dýrum voru þessi eðlis að aflífa ætti dýrin. Svo segir: Sum sáranna voru gömul og beinendi stóð út úr sumum eldri sárum. „Þetta passar ekki við búið hjá mér,“ segir Ásgeir í Dalsbúi. Engu að síður átti Ásgeir í miklum bréfaskriftum við MAST vegna málsins. „Þetta er bara ekki rétt,“ segir hann. Þá segir jafnframt í skýrslunni: Eitt dýr var með skaddað auga og annað með bólginn kjálka og ígerð. Það dýr virkaði verkjað og dauft, eitt hræ var mikið til étið og greinilegt að tvö dýr höfðu verið í búrinu. Ljóst þótti að hræið hafði verið þar lengi þar sem lítið var eftir af því. „Þetta bara passar ekkert við hérna hjá mér, þú hefur fengið skýrslu einhvers staðar annars staðar frá. Þetta er aldrei nokkurn tímann svona hjá okkur, aldrei. Það getur alltaf komið fyrir að við sjáum sár á auga eða gröft á auga, við bara gefum þessu dýri pensilín,“ segir Ásgeir. „Það sem þú ert að lýsa þarna beinendar standa út - þetta er bara þvæla, þetta hefur aldrei verið hérna, aldrei nokkurn tímann.“ Af hverju heldurðu að þetta komi fram í skýrslunni? „Ég bara, ég hef ekki hugmynd um það. “ Í skýrslunni kemur einnig fram að nákvæm skrá um fjölda dýra hafi ekki verið til og að á sunnudögum hafi dýrin ekki verið fóðruð, auk fleiri atriða. Matvælastofnun beitti Dalsbú dagsektum, gerði kröfu um að minkum yrði fækkað og að endingu, í apríl 2023, boðaði lokun búsins, yrði ekki gerð bragarbót á. „Þeir hafa ekkert um það að segja hvað ég á að hafa mikið af dýrum, ég veit hvað ég er með mörg búr og ég veit hvaða reglur gilda frá Evrópusambandinu varðandi þetta,“ segir Ásgeir. Dalsbú brást á endanum við og starfsemin í fullum rekstri í dag. Þetta sama ár, eða í júlí 2023, fékk Dalsbú endurnýjaða gæðavottun frá WelFur. Þóra segir þvingunarúrræði á borð við dagsektir almennt skila mestum árangri. „Það virðist vera að peningar skipti fólk máli.“ Minkarækt í tæpa öld Minkurinn er líklega það dýr sem Íslendingar hafa einna minnsta samúð með. Það má, lögum samkvæmt, drepa það - og lögin segja meira að segja að það megi drekkja því. Þetta er meindýr sem við kærum okkur ekki um - á sama tíma og við, mannfólkið, höfum framleitt þetta dýr í stórum stíl, síðastliðin hundrað ár. „Fyrstu búin voru á Suðvesturlandinu í Grímsnesi á Selfossi og mjög fljótlega í Selásnum, bara í 110 í Reykjavík. Og einmitt í Selásnum finnst fyrsta minkabúið, bara við Elliðaárnar, og það er 1937 og þá er minkurinn búinn að sleppa úr þessum búum. Og það var alveg vitað að minkar voru að sleppa úr öllum þessum búum,“ segir Þorkell Heiðarsson líffræðingur og formaður Félags náttúrufræðinga. En eru einhverjir kostir við að hafa flutt þetta dýr inn? „Stutta svarið við þessu er nei. Það eru engir sérstakir kostir.“ Hann vill þó meina að minkurinn sé ekki eins mikið skaðræði og fólk heldur. „Minkar eru ekkert árásargjarnari en mörg önnur dýr en góð rándýr, hæfir, gáfaðir, læra mjög fljótt á umhverfið. Fljótir að finna veikleika - klár dýr. Ég las einhvers staðar að þeir væru gáfaðri en kettir.“ Minkurinn er skilgreind sem ágeng tegund og skipulagðar veiðar fara fram í öllum landshlutum. „Ég myndi segja að við værum að veiða 100 til 200 á hverju ári, miðað við ársskýrsluna 2025. Þá voru í kringum 170 minkar veiddir,“ segir Helena Gylfadóttir, deildarstjóri Dýraþjónustu Reykjavíkur, sem sér um minkaveiðar í borginni. „Minkur er skilgreindur sem ágeng tegund á Íslandi og það hefur sýnt sig að minkurinn hefur áhrif á varphegðun fugla. Þeir þurfa að éta eins og önnur dýr og fá sér egg og fugla,“ segir Helena. „Hann er úti um allt í eyjunum hér í kring, þar hefur hann mikil áhrif á fuglalíf. Það er eiginlega ástæðan fyrir því að við erum að halda honum niðri í borgarlandinu, er bara til þess að passa upp á annað dýralíf, hann ruglar svolítið í vistkerfunum. “ Þungur róður loðdýrabúa Minkabú á Íslandi skiluðu á árum áður talsverðum gjaldeyristekjum fyrir þjóðarbúið, sérstaklega á seinni hluta tuttugustu aldar og í upphafi þeirrar tuttugustu og fyrstu. Síðastliðinn rúmur áratugur hefur hins vegar reynst loðdýrabændum erfiður og komið hafa ár þar sem bændur hafa þurft að greiða með hverju skinni. Bændablaðið greindi frá því árið 2023 að meðalverð skinna það árið hefði verið tæpar fjögur þúsund krónur á meðan framleiðslukostnaðurinn var tæpar sjö til átta þúsund krónur. Hvernig er reksturinn á svona búi? Öll önnur bú hafa hætt starfsemi vegna fjárhagserfiðleika? „Kóvidið slátraði þessum búum, það er alveg ljóst. Svo hættu allir að ganga í skinnum. Þessi náttúruverndarsamtök og dýraverndunarsamtök höfðu strangan áróður,“ segir Ásgeir í Dalsbúi. „Við höfum verið sakaðir um allan fjandann.“ „En okkur hefur tekist að lifa þetta af en því miður hafa komið vond ár, en hafa líka komið mjög góð ár.“ Til dæmis árið 2024, þegar Dalsbú skilaði fjórtán milljóna hagnaði, eftir taprekstur árin á undan. En þegar reksturinn er svona þungur ár eftir ár, af hverju viltu halda þessu gangandi? „Vil ég? Af því að ég trúi því að þetta eigi eftir að batna. Og ég trúi því að unga fólkið í dag eigi eftir að sjá að þetta er bara rangt. Við eigum að nýta okkur náttúrulegar vörur til þess að klæða okkur. Ullin - hún klikkar aldrei. Leðrið - klikkar aldrei. Minkaskinnið - þau eru alltaf góð. Þetta eru bestu flíkurnar sem þú átt. Og loðhúfurnar,“ segir Ásgeir. „Það er fullt af fólki sem á þetta sem hefur ekki þorað að ganga í þessu í mörg ár. En það er byrjað að fá hugrekki til þess að gera það aftur.“ Yfir tuttugu Evrópuþjóðir hafa lagt bann við loðdýrarækt, sem ýmist hefur þegar tekið gildi eða tekur gildi á næstu árum. Er þar meðal annars vísað til dýravelferðarsjónarmiða en einnig samfélagslegra viðhorfa - þar sem loðfeldur í dag telst kannski frekar lúxusvara en nauðsyn. Hér á landi eru engar fyrirætlanir um takmarkanir eða bann við loðdýrarækt. „Almennt séð held ég að við ættum að fylgja nágrannaþjóðum okkar í svona málum og horfa líka til þess hvað almenningi finnst um þetta,“ segir Þorkell. „Ég harma það ef loðdýrarækt fer úr Evrópu þar sem eru mestar kröfur, mest velferð, og við eigum að halda það þar sem við sjáum það og halda þessu sýnilegu,“ segir Bjarni Stefánsson bóndi. Björn Harðarson bóndi telur hins vegar að fylgja þurfi breyttum viðhorfum. Telurðu að þetta sé iðnaður sem við eigum að halda áfram að stunda? „Nei. Ég held það passi ekki í okkar þjóðfélag lengur, miðað við hvernig þjóðfélagið er að breytast,“ segir Björn. Hvers vegna ekki? „Af því að fólk er orðið almennt á móti öllu dýrahaldi og þá passar það bara ekki lengur.“ En telurðu að minkurinn í loðdýrabúum hér á Íslandi hafi lifað góðu lífi? „Já. Búið að ala þetta í búrum í hundrað kynslóðir, þannig að þeir hafa haft það nokkuð gott.“ Í fyrstu grein laga um velferð dýra , þar sem fjallað er um markmið laganna, segir að dýr eigi að vera laus við vanlíðan, hungur og þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og sjúkdóma, í ljósi þess að dýr eru skyni gæddar verur. Enn fremur sé það markmið laganna að þau geti sýnt sitt náttúrulega atferli eins og frekast er unnt. En tryggja þá lög um velferð dýra raunverulega velferð þeirra? „Ég tel að það sé mjög erfitt við þessar aðstæður fyrir minka að sýna sitt náttúrulega atferli,“ segir Þóra Jóhanna hjá MAST. „En þetta er ákvörðun stjórnvalda að ákveða hvaða starfsemi sé leyfð. Og setja reglur þar um hvernig hún skuli stunduð. Og það er svo Matvælastofnunar að framfylgja því sem stjórnvöld hafa ákveðið. Ég tel að þessi dýr geti ekki stundað sitt náttúrulega atferli til dæmis,“ segir hún. Er þá verið að brjóta á velferð þessara dýra? „Ég held að stjórnvöld þurfi að taka til skoðunar á hverju ákvörðun um svona starfsemi sé byggð. Það hefur verið bylgja í allri Evrópu að taka það til skoðunar og ég held að íslensk stjórnvöld þurfi líka að gera það. “