Á annan tug viðmæ­lenda Við­skipta­blaðsins, sem hafa reynslu af því að sækja um endur­greiðslur vegna rannsókna og þróunar eða að­stoða fyrir­tæki í slíku ferli, lýsa sam­skiptum sínum við Rann­ís með afar neikvæðum hætti. Svo virðist sem stefnu­breyting hafi orðið innan stofnunarinnar sem á rætur að rekja til breyttrar stefnu stjórn­valda Við­skipta­blaðið hefur á síðustu dögum verið í sam­skiptum við fjölmarga frum­kvöðla sem hafa þurft að eiga í sam­skiptum við Rann­ís en þeir lýsa allir óvönduðum stjórnsýslu­háttum, ófyrir­sjáan­leika og vaxandi valda­leysi gagn­vart stofnuninni, sem hefur oft og tíðum vaxtar­mögu­leika sprota­fyrir­tækja þeirra í hendi sér. Frá­sagnir þeirra eru áberandi sam­hljóða. Þeir tala um síendur­teknar fyrir­spurnir, nýjar kröfur sem birtast í miðju ferli, tafir á svörum sem dragast langt fram yfir það sem telst eðli­legt og óljóst mats­ferli þar sem örfáir starfs­menn virðast í reynd hafa víðtækt svigrúm til að ákveða hvað telst nýsköpun og hvað ekki. Þeir sem hafa verið lengi í bransanum og komið að stofnun þó nokkurra þekktra sprota segja að þetta sé nýtt af nálinni en stefnu­breytingin og andúðin gagn­vart minni sprota­fyrir­tækjum virðast eiga rætur að rekja til stjórn­málanna. Einn for­stjóri sprota­fyrir­tækis orðar upp­lifun sína með þessum hætti: „Ég kom svo barna­leg inn í þetta að ég bara trúði því ekki að opin­ber stofnun gæti verið svona óheiðar­leg.“ Viðmæ­lendur Við­skipta­blaðsins vildu al­mennt ekki koma fram undir nafni af ótta við að það gæti haft áhrif á um­sóknir þeirra hjá stofnuninni um ókomna tíð. Sá ótti er í sjálfu sér þungur áfellis­dómur yfir kerfinu. Þegar fyrir­tæki sem reiða sig á opin­bert stuðnings­um­hverfi telja sig ekki geta gagn­rýnt fram­kvæmdina opin­ber­lega án þess að það geti bitnað á þeim síðar er traustið farið að rofna á grund­vallar­stigi. Það hafa þó ein­hverjir þorað að tjá sig um þetta opin­ber­lega. Stefán Baxter, fram­kvæmda­stjóri Snjalla­ganga, líkti Rann­ís við Voldemort í færslu á Lin­kedIn, en eins og flestum er kunnugt er þar vísað til ill­mennisins úr Harry Potter bókunum, sem enginn þorði að nefna á nafn. Baxter skrifaði að „á ein­kenni­legan hátt er endur­greiðsla rannsóknar- og þróunar­kostnaðar og meðhöndlun hennar hjá Rann­ís svolítið eins og Voldemort, a.m.k. fyrir lítil sprota­fyrir­tæki.“ „Allir frum­kvöðlar eru að hugsa um þetta – og hvenær svörin muni berast sem áttu að skila sér fyrir nokkru – en enginn dirfist að nefna þetta nema undir fjögur augu og þá mjög lág­róma. Það er illa fyrir okkur komið þegar (lík­lega óum­beðin en nánast al­ger) þöggun á sér stað í krafti peninga (endur­greiðslna skv. lögum) og hræðslu við að verða refsað fyrir að benda á það þegar stjórnsýslu­legri með­ferð er/virðist ábóta­vant.“ Hann bætti við að þetta væri „vond staða, sérstaklega fyrir lítil frumkvöðlafyrirtæki, að fá ekki einu sinni að vita hvenær von er á svörum. Ekki einu sinni lágmarksupplýsingum er komið á framfæri.“ Andri Már Þórhallsson, stofnandi Púls Media, að hann hefði mætt á fund hjá Rannís og spurt hvort það væri yfirlýst stefna að skera niður í þessum málaflokki með því að hafna fleiri fyrirtækjum. Lítið hefði „Ég veit ekki um eitt fyrir­tæki sem hefur fengið samþykkta endur­greiðslu á þessu ári en vel á annan tug sem hafa fengið neitun. Rann­ís benti bara á ráðu­neytið,“ skrifar Andri. Hann segir í þræðinum jafn­framt að „vanda­málið virðist vera að það er rosa­lega huglægt mat hjá 1-3 starfsmönnum Rann­ís hvað telst vera nýsköpun og hvað ekki. Og þeim ber ekki saman við aðra mat­saðila hjá Tækniþróunar­sjóði“. Samdráttur í fjölda samþykktra umsókna Þessi gagnrýni fær stoð bæði hjá viðmælendum Viðskiptablaðsins og í tölum sem Viðskiptaráð birti fyrr í mánuðinum, en þar kom fram að samþykktum umsóknum fyrirtækja um endurgreiðslur vegna rannsókna og þróunar hefði fækkað verulega milli ára. Aðeins 61 prósent umsókna vegna verkefna ársins 2024 hlaut samþykkt, samanborið við 82 prósent árið áður. Viðskiptaráð sagði jafnframt að skýringar á þessari skörpu lækkun hefðu ekki legið skýrt fyrir frá Rannís. Það styður þá upplifun sem fjölmargir framkvæmdastjórar og frumkvöðlar lýsa, að verulega hafi þrengst um á skömmum tíma. Samkvæmt gögnum sem Viðskiptablaðið hefur undir höndum samþykkti Rannís aðeins 201 umsókn á síðasta ári, færri en nokkru sinni frá því að kerfið var sett á laggirnar árið 2015. Til samanburðar voru 268 umsóknir samþykktar á stofnárinu, þótt heildarendurgreiðslur þá hafi aðeins numið rúmum milljarði króna. Nú nema heildarendurgreiðslur hins vegar tæpum 13 milljörðum króna samkvæmt sömu gögnum, sem er þó töluverður samdráttur á milli ára. Rannís starfar á grundvelli laga og fer með framkvæmd opinbers stuðnings sem ætlað er að efla rannsóknir, þróun og nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Rann­ís starfar á grund­velli laga og fer með fram­kvæmd opin­bers stuðnings sem ætlað er að efla rannsóknir, þróun og nýsköpun í ís­lensku at­vinnulífi. Mark­miðið er að minnka áhættu, styrkja sam­keppnis­hæfni og hjálpa nýjum fyrir­tækjum að vaxa úr hug­mynda­stigi yfir í verðmæta­sköpun. Þess vegna er það al­var­legt ef fram­kvæmdin virðist hafa tekið harðari stefnu án þess að fyrir liggi skýr laga­eða stefnu­breyting. Hug­myndin að baki endur­greiðslunum er að þær séu ekki bara kostnaður heldur fjár­festing. Þær lækka áhættu á fyrstu stigum, auðvelda fyrir­tækjum að ráða fólk og þróa lausnir og gera fjár­festa lík­legri til að leggja þeim lið. Sjá einnig Endur­greiðslur Rann­ís „hríðlækkað“ Ef vel tekst til skilar það sér síðan til baka í fleiri störfum, aukinni fjár­festingu, hærri launa­tekjum, meiri skatt­tekjum og sterkari út­flutningi. Ef ríkið ætlar að þrengja þetta kerfi á það að gerast fyrir opnum tjöldum, með pólitískri ábyrgð, en á bak við tjöldin í gegnum breytta stjórnsýslu­fram­kvæmd. Eðli málsins sam­kvæmt vilja stjórn­mála­menn ekki tala opin­ber­lega gegn minni nýsköpunar­fyrir­tækjum þó að raun­veru­leikinn sé sá að staða þeirra hefur versnað til muna enda hafa líkurnar á endur­greiðslum frá Rann­ís minnkað tölu­vert. Í greinar­gerð með fjár­málaáætlun stjórn­valda segir bein­línis að eitt helsta verk­færi hins opin­bera til að efla nýsköpun í at­vinnulífinu sé frádráttur eða út­greiðsla stuðnings sam­kvæmt lögum um stuðning við nýsköpunar­fyrir­tæki, með það mark­mið að efla rannsóknir og þróunar­starf og bæta sam­keppnis­hæfni nýsköpunar­fyrir­tækja. Þar kemur einnig fram að fyrir­hugað sé að endur­skoða lögin og að lögð verði áhersla á fram­kvæmd, um­gjörð og skil­yrði stuðningsins. Það sem vekur nú sér­stakar áhyggjur meðal frum­kvöðla sem Við­skipta­blaðið hefur rætt við er að þeir óttast að sú fram­kvæmd sem nú er við lýði verði fest í sessi með laga­breytingum. Þar fái opin­berir starfs­menn aukið vald og meira svigrúm til geðþóttaákvarðana og stjórnsýslan og allt ferlið verði enn flóknara og erfiðara. Af­leiðingarnar gætu orðið veru­lega neikvæðar fyrir nýsköpunar- og frum­kvöðla­starf­semi, ekki síst hjá smærri fyrir­tækjum sem hafa minnsta bol­magnið til að halda úti sér­hæfðri um­sýslu eða standa í lang­varandi þrasi við stjórnsýsluna. Þetta er sér­stak­lega viðkvæmt vegna þess að stuðningurinn skiptir mestu máli fyrir fyrir­tækin sem standa höllustum fæti og eru á byrjunar­stigi. Fjölmargir viðmæ­lendur sem Við­skipta­blaðið ræddi við segjast hafa leitað sér lög­fræðiað­stoðar vegna synjana og ein­hverjir hafa óskað er eftir rökstuðningi á grund­velli stjórnsýslu­laga og bent á að af­greiðsla mála hafi dregist veru­lega fram yfir lög­bundna fresti. Í einu lög­fræðiáliti sem Við­skipta­blaðið hefur undir höndum er meðal annars bent á að tafir á af­greiðslu hafi sett um­sækjanda í þá stöðu að þurfa að leggja inn nýja um­sókn áður en niður­staða lá fyrir í þeirri fyrri. Slíkt telst seint vönduð stjórnsýsla. Vandinn virðist nefni­lega ekki bara snúast um strangara efnis­legt mat á því hvað er nýsköpun heldur um stjórnsýsluna sjálfa, hraða hennar, fyrir­sjáan­leika og gæði. Þjóðhags­legir hags­munir í húfi Það er líka ástæða til að staldra við og skoða hvaða hags­munir eru undir. Ný greining Sam­taka iðnaðarins sýnir að út­flutnings­tekjur tækni- og hug­verka­iðnaðar urðu í fyrra í fyrsta sinn meiri en út­flutnings­tekjur sjávarút­vegsins. Tækni- og hug­verka­iðnaðurinn einn og sér skilaði 369 milljörðum króna í út­flutnings­tekjur. Í greiningunni var sér­stak­lega bent á að þessi grein byggði á hug­viti og fjár­festingum í nýsköpun, oft studd af um­fangs­miklu rannsóknar- og þróunar­starfi. Þegar slíkt um­hverfi veikist er því ekki aðeins verið að þrengja að einstökum sprotum, heldur að taka áhættu með eina mikilvægustu vaxtar­stoð hag­kerfisins. Rannís gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki, en án stuðnings stofnunarinnar er með öllu óvíst hvort Kerecis hefði náð vopnum sínum á fyrstu árunum eftir stofnun. Í því sam­hengi er erfitt að horfa fram hjá dæmum eins og Kerecis en Rann­ís á stóran þátt í að fyrir­tækið náði vopnum sínum á fyrstu árunum eftir stofnun. Fyrir­tæki eins og Kerecis verða nefni­lega ekki til í tómarúmi heldur í um­hverfi þar sem hægt er að byggja upp þekkingu, sækja stuðning, draga að fjár­festingu og taka áhættu á fyrstu árum. Ef það um­hverfi veikist minnka líka líkurnar á næsta Kerecis. Nýsköpun er ekki eitt­hvað sem sprettur upp af sjálfu sér. Hún byggir á því að til sé kerfi sem minnkar áhættu og eykur líkur á að hug­myndir verði að út­flutnings­verðmætum. And­verð­leika fagnað Ef marka má skrif Þórðar Snæs Júlíussonar, framkvæmdastjóra þingflokks Samfylkingarinnar, frá því í nóvember virðist sú þróun sem frumkvöðlar lýsa ekki aðeins vera tilfinning þeirra sjálfra heldur líka hluti af skýrari pólitískri stefnu. Þar lýsir hann því að ríkisstjórnin hafi í reynd „skrúfað fyrir peningakranana“ sem áður hafi staðið opnari og að áætlaðar endurgreiðslur vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar yrðu 3,4 milljörðum króna lægri en áður hafði verið gert ráð fyrir. Þórður Snær dregur upp mynd af því að stjórnvöld vilji auka fyrirsjáanleika í útgjöldum ríkissjóðs með því að þrengja kerf