Nýjasta útspil Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) í málefnum íslenska áfengiseinkasölukerfisins markar þáttaskil. Í bréfi til fjármála- og efnahagsráðuneytisins, dagsettu 13. mars 2026, beinir ESA sjö beittum spurningum að íslenskum stjórnvöldum um það hvernig núverandi fyrirkomulag áfengissölu samrýmist 16. gr. EES-samningsins. Þegar lesið er á milli línanna er ljóst að ESA telur verulegan vafa leika á lögmæti einkaréttar ÁTVR. Þetta bréf er ekki einungis pólitískt áhyggjuefni — það hefur bein réttarleg áhrif á það sakamál sem nú liggur fyrir dómi. Leiðandi spurningar ESA Í bréfi sínu vísar ESA til kvörtunar frá Samtökum verslunar og þjónustu (SVÞ) þar sem því er haldið fram að einkaréttur ÁTVR sæki ekki lengur stoð í EES-samninginn. ESA krefst svara um þrjú lykilatriði: Í fyrsta lagi, sala á framleiðslustað: Hvernig réttlætir ríkið að innlendir framleiðendur megi selja áfengi á framleiðslustað en ekki erlendir? Reyndar liggur fyrir lögfræðiálit sem ÁTVR lét vinna fyrir sig sem svarar þeirri spurningu að öllu leiti: „Frumvarp þetta felur í sér stefnubreytingu frá gildandi áfengisstefnu sem myndi, verði frumvarpið að lögum, leiða til afnáms einkaleyfis ÁTVR til smásölu áfengis hér á landi.“ — Úr lögfræðiáliti sem unnið var fyrir ÁTVR vegna umsagnar um sölu á framleiðslustað Í öðru lagi, einkavæðing í Fríhöfninni: Hvaða áhrif hefur það að rekstur fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli — sem stendur fyrir umtalsverðum hluta innlendrar áfengissölu — sé í höndum einkaaðila? Í þriðja lagi, netverslanir og einkainnflutningur: Telji íslensk stjórnvöld að netverslun með áfengi teljist "einkainnflutningur", eða hefur ríkið í framkvæmd samþykkt að svo sé með því að aðhafast ekki? Þessar spurningar eru ekki settar fram í blindni. Þær byggja á dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins — m.a. í Rosengren og Visnapuu málunum — þar sem slegið hefur verið föstu að ríkiseinkasölu verði að reka á samræmdan og kerfisbundinn hátt til stuðnings lýðheilsumarkmiðum. Fyrirkomulag sem hyglir innlendum aðilum og leyfir einkarekstur utan ríkiseinkasölunnar kippa grundvellinum undan þeirri réttlætingu. Opinber viðurkenning á réttarlegri óvissu Bréf ESA er ekki einungis pólitísk ábending — það er í raun opinber viðurkenning alþjóðastofnunar sem hefur eftirlit með hlítni við EES-samninginn á því að réttlætingarástæður einkaréttar ÁTVR séu vafasamar. Þetta getur haft þýðingu fyrir sakamál sem er til meðferðar hjá íslenskum dómstólum. Grundvallarregla refsiréttar kveður á um að refsiákvæði verði að vera skýr og aðgengileg (l. nullum crimen sine lege ). Ef alþjóðastofnun telur réttargrundvöll einkaréttarins óljósan, hvernig getur dómarinn í málinu talið ákærða hafa mátt vita með fullnægjandi vissu að háttsemi hans var refsiverð? Íslenskum dómurum ber að túlka íslensk lög til samræmis við EES-skuldbindingar. Þegar lagt er mat á inntak refsiákvæðis sem varðar einkarétt ÁTVR, hlýtur dómarinn að líta til þess að ESA telur sjálfan grundvöll einkaréttarins vafasaman í ljósi EES-réttar. Þegar túlkun refsiákvæðis er með þessum hætti óviss ber dómaranum að beita reglunni in dubio pro reo og túlka refsiákvæði ákærða til hagsbóta. Til hliðar við þetta ber að geta þess að ef Ísland er talið hafa brotið gegn EES-samningnum með því að viðhalda einkarétti sem stenst ekki kröfur 16. gr. samningsins getur það talist samningsbrot en dæmi eru um að slík brot leiði til skaðabótaskyldu gagnvart þeim sem hefur verið á brotið. Þetta er frekari staðfesting á því hvílíkum grunni einkarétturinn stendur. Ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins — óhefðbundið en rökstutt Lögmaður ákærða í sakamálinu fór fram á að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, en þeirri beiðni var hafnað. Vissulega hefur slíkt aldrei verið samþykkt í sakamáli á Íslandi — en það þýðir ekki að það sé útilokað. Í ljósi þess að ESA hefur nú formlega dregið í efa lögmæti einkaréttar ÁTVR er hér uppi nákvæmlega sú réttarleg óvissa sem ráðgefandi kerfi EES-samningsins var hannað til að leysa. Þegar dómarinn stendur frammi fyrir álitamáli sem varðar EES-rétt sem þarf að greiða úr — og þar sem röng niðurstaða gæti brotið gegn þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands — eru það ekki haldbær rök að vísa til hagsmuna ákærða af hraðri málsmeðferð. Dómarinn hefur heimild til að fresta málinu á þeim grundvelli að óvissa ríki, og slík frestun myndi vernda bæði réttaröryggi ákærða og friðhelgi dómsins sjálfs. Prófmál á veikum grunni Á ákæruvaldinu hvílir svokölluð ákæruskylda sem felur í sér að ákært skuli fyrir sérhverja refsiverða háttsemi. Þó er skýrt að ef það sem liggur fyrir í sakamáli reynist ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis ber ákæranda að láta við svo búið standa. Lögmaður ákærða hefur lagt fram fyrir dómi upplýsingar um tugi aðila sem stunda sambærilegan rekstur með netverslun áfengis. Þetta eru ekki óstaðfestar fullyrðingar heldur gögn í málinu. Jafnræðisregla stjórnarskrárinnar (65. gr.) bannar m.a. mismunun við framkvæmd ákæruvalds. Val ákæruvaldsins á einum úr þessum hópi, vegna einna viðskipta, vegna sölu á einni hvítvínsbelju, krefst skýringar sem ekki hefur verið veitt. Að ákæra einn og láta aðra óáreitta undir sömu kringumstæðum brýtur gegn grundvallarréttarreglum. Dómarar í klemmu Staða dómarans er snúin. Hann getur ekki litið fram hjá því að opinber eftirlitsstofnun EES-réttar hefur formlega dregið í efa lögmæti ákvæðis sem ákæran hvílir á. Kostir dómarans eru í raun þrír: sýkna á grundvelli réttarlegrar óvissu, fresta málinu á meðan ESA-mál er til meðferðar, eða leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Það sem er hins vegar erfitt að réttlæta er sakfelling í máli þar sem óvissa er uppi og þar sem sakfelling gæti síðar reynst vera grundvöllur bótakröfu. Tími til að draga í land Að halda til streitu sakamáli gegn einum aðila á meðan grundvöllur laganna veikist undan þunga EES-réttar er ekki aðeins sóun á almannafé — það er lagalega vafasamt. ESA-bréfið er viðurkenning á því að réttarstaðan sé óljós. Af því leiðir að verkefnið er tvíþætt: annars vegar þarf að breyta áfengislögum snarlega og samræma þau ákvæðum EES-réttar, og hins vegar þarf að draga þetta mál til baka.