Deila Þó svo að ráðherrar ríkisstjórnarinnar reyni flestir að láta sem svo að þjóðaratkvæðagreiðslan sé í sjálfu sér heilbrigð og eðlileg „lýðræðisleg æfing“ og ekkert þurfi að ræða um efnisatriði eða forsendur aðlögun Íslands fram að þeim tíma sem hún fer fram er það augljóslega ekki svo. Þess vegna er brýnt að fjölmiðlar beini sjónum að efnisatriðum málsins og þráspyrji um stjórnarliða hver séu í raun og veru markmið þessarar vegferðar og hver fórnarkostnaðurinn kunni að vera verði aðildarsamningi á endanum hafnað. Rétt er að halda til haga að samkvæmt könnun sem birtist í þessu tölublaði Viðskiptagblaðsins er meirihluti þeirra sem hafa tekið afstöðu til málsins mótfallin því að Ísland verði 28 aðildarríki Evrópusambandsins. Hæpið verður að teljast að kostnaðarsamt samningabrölt sem kemur til með standa í tvö ár eða þá renna út í sandinn þar sem ekki er nokkur áhugi meðal landsmanna að gangast undir hina sameiginlegu sjávarútvegsstefnu ESB komi til með breyta almenningsálitinu í þessum efnum. Í því ljósi verður þessi „lýðræðislega æfing“ teljast tilgangslaus, kostnaðarsöm og að öllu leyti óþörf miðað við þau miklu efnahagslega úrlausnarefni sem stjórnvöld standa nú frammi fyrir. *** Þó svo að flestir ráðherrar fari eins og kettir kringum heitan graut þegar talið berst að því hvort þeir hafi raunverulegan áhuga á að Ísland aðlagist Evrópusambandinu eins og heyrðist ágætlega í löngu viðtali Kristjáns Kristjánssonar við Ragnar Þór Ingólfsson félags- og húsnæðismálaráðherra í þættinum Sprengisandi á páskadag eru á því undantekningar. © EPA (EPA) Þannig hefur Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir tekið sér stöðu í stafni umræðunnar. Því miður boðar orðræða hennar ekki á gott fyrir framhald umræðunnar. Þannig segir Þorgerður í grein sem birtist í Morgunblaðinu 2. apríl: „Íslenskur námsmaður sem tók verðtryggt lán árið 2005 er enn að greiða það niður í dag. Tuttugu árum síðar hefur höfuðstóllinn varla hreyfst. Danskur námsmaður sem tók lán á sama tíma er löngu búinn að greiða sitt og kominn langt með húsnæðislán. Þetta er ekki náttúrulögmál. Þetta eru pólitískar ákvarðanir. Á Íslandi getur það skipt tugum milljóna hvort þú tekur lán á „réttum“ tíma. Hvort þú festir vexti eða endurfjármagnar á réttum augnabliki. Venjulegt fólk þarf að haga sér eins og áhættufjárfestingasjóður, þar sem heppni vegur stundum þyngra en dugnaður eða skynsemi.” Væntanlega hefur íslenski námsmaðurinn sem Þorgerður Katrín vitnar til tekið fjörutíu ára verðtryggt lán þarna um árið – svokallað Íslandslán sem lántakendum stendur ekki lengur til boða – og ekkert óeðlilegt að hann sé að greiða af því nú þegar tæpir tveir áratugir eru eftir að lánstímanum. Á sama tíma hefur markaðsvirði fasteignarinnar sem greitt er af margfaldast og hlutfall höfuðstólsins af heildarvirði eignarinnar þróast með hagstæðum hætti. Það sama á við launaþróun námsmannsins. Hann er ekki á flæðiskeri staddur. Í þessu samhengi er rétt að benda á að Evrópuþingið kynnti fyrir skemmstu aðgerðir til þess að stemma stigu við fasteignakreppuna sem ríkir í álfunni. Um þetta var fjallað á þessum vettvangi fyrir nokkrum vikum. Í þeirri umfjöllun segir: „Þetta ætti að vekja athygli þeirra sem telja helstu ástæðuna fyrir því að Íslendingar ættu að sækja um aðild að Evrópusambandinu vera lægri vexti og hagstæðara lána­umhverfi á fasteignamarkaði. Í stuttu máli telur Evrópuþingið húsnæðiskreppu ríkja í álfunni vegna þess að húsnæði er of dýrt miðað við tekjur og framboðsskortur er á fasteignum í stærri borgum. Frá árinu 2010 hefur íbúðaverð hækkað um 55% og leiguverð um tæplega 30%. Á sama tíma hafa tekjur að meðaltali einungis aukist um 20%. Þetta þýðir að milljónir heimila í aðildarríkjum ESB eyða stórum hluta tekna sinna í að greiða af húsnæði. Þannig greiða tæplega 10% allra heimila á meginlandi Evrópu meira en 40% ráðstöfunartekna sinna í húsnæðiskostnað. Samkvæmt sumum álitsgjöfum hér á landi ætti þetta að verða til þess að Evrópu­búar ættu að íhuga alvarlega að taka upp evru. Hlutfallið er umtalsvert lægra hér á landi og samkvæmt nýlegum tölum Seðlabankans var hlutfall ráðstöfunartekna íslenskra heimila sem fór í að standa straum af húsnæðiskostnaði einna lægst á Norðurlöndunum. Í skýrslu sem dr. Jón Helgi Egilsson gerði fyrir fjármálaráðuneytið og út kom í janúar í fyrra kemur eftirfarandi fram: Samkvæmt gögnum Eurostat nam hlutfall húsnæðiskostnaðar hjá íslenskum heimilum 22,3% af heildarneyslu þeirra árið 2023. Í saman­burði við önnur lönd var þetta hlutfall um þriðjungi hærra í Finnlandi og ­Danmörku, þar sem það var nálægt 30%. Á Írlandi og í Frakklandi var hlutfallið einnig mun hærra, eða 26,3% og 26,2%. Ísland kemur því vel út í saman­burði við flest Evrópulönd þegar húsnæðis­kostnaður sem hlutfall af neyslu heimila er skoðaður.” *** Þá hefur Þorgerður rætt um þann kostnað sem hlýst af fullri aðild Íslands að Evrópusambandinu. Á fundi með utanríkisnefnd Alþingis sagði ráðherrann að kostnaðurinn Íslands af aðildinni yrði hverfandi eða á bilinu 10-15 milljarðar á ári þegar allt væri tekið til. Talan sem Þorgerðir nefndi er byggð á aðildargjöldum Finnlands Hreinn Loftsson hæstaréttarlögmaður dregur þessa tölu í efa í ágætri grein sem birtist á viðskiptavefnum Innherja á dögunum. Í grein hans segir: Í máli Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, utanríkisráðherra, á opnum fundi utanríkismálanefndar Alþingis miðvikudaginn 25. mars sl., kom fram að árlegt nettóframlag Íslands yrði líklega um 0,3% af vergri landsframleiðslu, eða á bilinu 10–15 milljarðar króna á ári, og var Finnland haft til viðmiðunar. Nettóframlag Finna hefur á undanförnum árum verið á bilinu 0,2–0,4% af VLF, sem styður þessa nálgun en sýnir jafnframt sveiflur milli ára. Miðað við VLF Íslands árið 2024 (um 4.750 milljarðar króna) er þó réttara að tala um 14–15 milljarða króna, fremur en 10–15. Þetta áætlaða nettóframlag Íslands dygði ekki einu sinni fyrir kostnaðinum við mánaðarlegan flutning Evrópuþingsins frá Brussel til Strassborg, en hvaða máli skiptir einn keppur í sláturtíðinni? Utanríkisráðherra sagði á fundinum að greiðslur vegna EES upp á um 8 milljarða króna myndu falla niður við aðild. Sú framsetning er þó málum blandin. Bein framlög Íslands í Uppbyggingarsjóð EES nema um 1,5–2 milljörðum króna á ári samkvæmt gildandi samningum. Til að komast í átta milljarða tölu þarf að leggja saman ólíka og ekki fyllilega sambærilega liði, þar á meðal þátttöku í alþjóðlegum samstarfsverkefnum þar sem Ísland tekur sjálft ákvörðun um aðild.” Þá bætir Hreinn við: “Ofan á framangreint bætist kostnaður sem fylgir því að taka upp allt bindandi regluverk ESB (acquis communautaire) og laga það að íslensku stjórnkerfi. Íslendingar hafa tekið upp um 70- 75% af innri markaðsregluverki EES en það er um fimmtungur eða minna af öllu regluverki ESB. Við bætist allt regluverk sem tengist landbúnaði, sjávarútvegi, tollamálum, gjaldmiðilsmálum, utanríkismálum o.fl. sem EES nær ekki til. Hér er því um mjög stórt verkefni að ræða sem krefst verulegrar uppbyggingar á íslenskri stjórnsýslu, aukins eftirlits og virkrar þátttöku í sameiginlegum stofnunum sambandsins. Líklega þyrfti að fjölga starfsfólki í stjórnarráðinu og stofnunum þess um að minnsta kosti 200–300 og í sendiráðinu í Brussel um 30–40 manns til að sinna nýjum verkefnum, nefndarstörfum og eftirfylgni. Í sendiráðinu eru nú um 20 manns. Til samanburðar er eitt minnsta aðildarríkið, Kýpur, með 50–60 manna sendiráð í Brussel. Aðildin kostar þó ekki aðeins mannafla og fjármuni heldur einnig tíma, minni sveigjanleika og skert sjálfstæði í ákvarðanatöku. Reynsla ríkja sem gengið hafa í ESB sýnir að aðild felur jafnan í sér bæði upphafskostnað og varanlegan aukinn rekstrarkostnað vegna stærri stjórnsýslu, aukins eftirlits og þátttöku í sameiginlegum stofnunum.” Fyrst menn eru að nota Finnland sem viðmið þegar kemur að kostnaðinum við aðild að Evrópusambandinu er ágætt að hafa eitt í huga. Stöðugleika- og vaxtarsáttmáli ESB, Stability and Growth Pact (SGP), er einn af hornsteinum evrusvæðisins. Hann tiltekur að fjárlagahalli ESB ríkja fari ekki yfir 3 % af þjóðarframleiðslu og að skuldir séu undir 60 % af þjóðarframleiðslu. Ef ríki fer yfir þessi mörk getur ESB hafið formlegt sektarferli sem kallast Excessive Deficit Procedure (EDP) og getur sektin numið allt að 0,5% af þjóðarframleiðslu. ESB hóf í janúar sl. sektarferli (EDP) gagnvart Finnlandi þar sem halli fjárlaga 2024 var 4,4 % og áætlaður halli 2025 er 4,3%. Helsta ástæða fjárlagahallans í Finnlandi er Rússlandsógnin. Eftir innrásina í Úkraínu 2022 hækkaði Finnland útgjöld sín til varnarmála gríðarlega. Árið 2021 voru þau 1,2 % af þjóðarframleiðslu, en 2024 voru þau yfir 2,3 % og markmiðið er 3 % fyrir 2029. Til að réttlæta þessa útgjaldaaukningu fyrir ESB studdist Finnland við svokallaða „national escape clause“, sem leyfir aukinn halla vegna varnarmála. ESB taldi hins vegar að það ætti ekki við um alla 1,4% framúrkeyrsluna. Til að auka enn á hallann missti Finnland næstum 93 % af viðskiptum við Rússland sem námu um 12 milljörðum evra. Einnig hætti orkuinnflutningur frá Rússlandi sem var áður um þriðjungur og orkukostnaður hækkaði um 109 %. Þrátt fyrir þessar hremmingar þurfa Finnar nú að leggja fram nákvæma áætlun í Brussel fyrir 30. apríl 2026 um það hvernig ætlunin er að ná hallanum niður fyrir 3 % fyrir árslok 2028. Verði ekki farið að þessu getur ESB lagt á Finna sektir sem nema allt að 0,5% af þjóðarframleiðslu. Sú upphæð gæti numið allt að 202 milljörðum króna. ESB neyðir því Finna í niðurskurð á velferð, heilbrigðisþjónustu og öðrum félagslegum þáttum á sama tíma og útgjöld til hermála aukast og nettó greiðslur til Brussel halda áfram sem fyrr. Finnland sem ESB ríki og meðlimur NATO getur ekki komið í veg fyrir þessar sektir kjósi ESB að beita heimild sinni. Einu mögulegu viðbrögð Finna eru að breyta samsetningu fjárlaga með niðurskurði á velferðarþjónstu þar sem vitað er að útgjöld til hermála munu aukast. Finnland greiðir árlega hundruð milljóna evra meira til ESB en það fær til baka frá sambandinu. Árið 2023 nam nettó framl