Lagið „Fjólan“ sem hefst á orðunum „Heiðbláa fjólan mín fríða“ er þekktasta lag tónskáldsins Þórarins Jónssonar sem fæddist árið 1900. Í viðtali sem Morgunblaðið tók við Þórarin 18. september 1970 í tilefni af sjötugsafmæli hans sagði Þórarinn frá tilurð lagsins. Frásögn Þórarins Faðir minn var fátækur fiskimaður á Mjóafirði, og ég var snemma látinn létta undir með honum; tólf ára fór ég í fyrsta róðurinn. En það var svo einkennilegt, að þegar við rerum á þöglum firðinum, streymdi allt í tónlist í gegn um hausinn á mér. Og í Norðfjarðarnípunni sá ég mína bókhlöðu. Þar voru geysistórir konsertsalir og þar heyrði ég „Fjóluna" spilaða fyrsta sinni. Þetta sagði Þórarinn Jónsson tónskáld í viðtalinu árið 1970. Norðfjarðarnípa er ysti hluti fjallgarðsins milli Norðfjarðar og Mjóafjarðar. Nípan er tilkomumikil að sjá og vel hægt að hugsa sér að hún hafi haft á piltinn Þórarin Jónsson svipuð áhrif og glæstur tónleikasalur svo að lagið „Heiðbláa fjólan mín fríða“ fór að óma í höfði hans. Blóm ástar og tryggðar Fjólan er af blómaætt sem heitir á latínu „Violaceae“ og til eru hátt í 700 tegundir af fjólum. Þrenningarfjóla (viola tricolor) er ein algengasta fjólan. Fyrr á öldum voru til ýmsar sagnir um það hvernig þrenningarfjólan hefði orðið til. Hjá Forn-Rómverjum þekktist sú goðsögn að ástarguðinn Amor hefði eitt sinn skotið ör sinni að konu, en ekki hitt og örin hefði komið niður á blóm sem roðnaði við. Þetta var þrenningarfjólan og upp frá því tengdist hún ástinni. William Shakespeare minnist á þessa goðsögn í leikriti sínu „Draumur á Jónsmessunótt“. Shakespeare minntist oftar á fjólur í leikritum sínum, enda þekkti hann vel það táknmál sem þeim tengdist. Þær voru ekki aðeins notaðar sem tákn um ást heldur líka sem tákn um tryggð. Í 4. þætti leikritsins „Hamlet“ er Ófelía, stúlkan sem kóngssonurinn Hamlet elskaði, orðin geðveik, áfallið þegar Hamlet drap föður hennar hefur svipt hana vitinu. Hún kemur inn í höllina með fangið fullt af blómum, gefur sum blómin kóngi og drottningu og nefnir nöfn blómanna um leið. Svo segir hún: Ég hefði gefið þér fjólur, en þær fölnuðu allar, þegar hann faðir minn dó. Þannig hljómar setningin í þýðingu Matthíasar Jochumssonar. Fjólan táknar tryggð og tryggðin er dáin. Fjóla Goethes Enn eitt er það sem fjólan hefur oft verið látin tákna í skáldskap: auðmýkt og hógværð. Það er sennilega af því að fjólan er lágvaxin. Skáldið Goethe orti frægt kvæði um fjólu sem tónskáldið Mozart samdi lag við. Segja má að þetta kvæði sameini það þrennt sem fjólan táknar: ást, tryggð og auðmýkt. Í þýðingu Steingríms Thorsteinssonar er fyrsta erindið á þessa leið: Á foldar engi fjóla stóð og falst þar bljúg á kyrðar slóð; Það var hin vænsta fjóla; Þá hjarðmey kom af hending rétt, í hjarta kát, á fæti létt, um grund, um grund hún gekk og dátt við söng. Fjólan óskar sér þess að hjarðmærin slíti sig upp svo að hún fái að hvíla við barm hennar. En hjarðmærin sér ekki fjóluna og stígur ofan á hana svo hún deyr. Samt gleðst fjólan af því að hafa orðið fyrir fæti hjarðmeynnar sem hún elskar. Þátturinn „Heiðbláa fjólan mín fríða“ er á dagskrá á sumardaginn fyrsta, fim. 23. apríl, kl. 15.00. Umsjón með þættinum hefur Una Margrét Jónsdóttir. Lesarar eru Gunnar Hansson og Melkorka Ólafsdóttir.