Haukur Þorgeirsson skrifar: Hver var fyrsti íslenski listamaðurinn sem sló í gegn í útlöndum? Kannski var það Glúmur Geirason sem var sonur landnámsmanns og fæddur snemma á tíundu öld. Glúmur varð hirðskáld í Noregi og orti bæði fyrir Eirík blóðöx og fyrir son hans, Harald gráfeld. Það virðist hratt hafa orðið siður meðal norskra höfðingja að halda íslensk hirðskáld. Á tíundu öld má nefna mörg nöfn – Kormákur Ögmundarson, Tindur Hallkelsson og Egill Skallagrímsson eru þar á meðal. En í dag er það vinur Egils, Einar skálaglamm, sem ég ætla að einbeita mér að og kvæði hans Velleklu. Hugstóran bið eg heyra — heyr, jarl, Kvasis dreyra — foldar vörð á fyrða fjarðleggjar brim dreggjar. Dróttkvæðin eru varðveitt í litlum brotum eins og þessu sem ég las nú. Það er úr Snorra-Eddu og þar notað til að sýna dæmi um kenningar fyrir skáldskapinn. Fyrir utan Eddu eru dróttkvæðin að mestu leyti varðveitt í konungasögunum og þá með þeim hætti að vísað er til einnar og einnar vísu. Vísan er þá heimild sagnaritarans um tiltekinn sögulegan atburð, iðulega orrustu. Það mætti ætla að það væri mikill listrænn missir að því að hafa kvæðin nánast aldrei heil og hafa þar með ekki samhengi hverrar vísu og heildarþráðinn í verkinu. Þessi missir er þó minni en ætla mætti. List hirðskáldanna fólst ekki svo mjög í að segja sögu og rekja þráð eða lýsa orsakasamhengi milli atburða. Einstakar vísur voru gjarnan sjálfstæðar hvort sem er því að kvæðin voru byggð upp sem röð af svipmyndum. Og oddneytir úti eiðvandur flota breiðan glaður í Göndlar veðrum — gramur svafði bil — hafði. Dróttkvæðin eiga sér margar hliðar. Þegar ég gerðist fræðimaður lá ég lengi yfir bragfræði þeirra og þeim vitnisburði sem hrynjandi, hendingar og stuðlar kvæðanna færa okkur um norrænu fyrri alda. Seinna fór ég að fá áhuga á myndmáli kvæðanna en í því felst svo mikið af list skáldanna. Undanfarið hef ég hins vegar mest hugsað um hugmyndaheim skáldanna og þau viðhorf sem endurspeglast í verkum þeirra. Þar er Vellekla sérstaklega athyglisverð því að mikið er varðveitt af henni og í henni er sett fram einhvers konar trúarpólitísk sýn. Einar skálaglamm lofar þar höfðingja sinn Hákon jarl fyrir að endurreisa heiðna trúariðkun í Noregi. Og herþarfir hverfa (Hlakkar móts) til blóta (rauðbríkar fremst rækir ríkur) ásmegir (slíku). Áratugirnir eftir seinni heimsstyrjöld voru tími efasemda í fræðunum. Margir leituðust þá við að taka afstöðu gegn þeim áhugamálum og hugmyndum sem þýskir þjóðernissinnar höfðu haldið fram. Fræðimenn á dögum Þriðja ríkisins höfðu mikinn áhuga á því í norrænum bókmenntum sem væri fornt og heiðið og af germönskum uppruna. Andsvarið við þessu var að rannsakendur lögðu áherslu á það sem væri ungt og kristið og samevrópskt, sem er sannarlega margt. Þessi stefna gekk stundum út í þær öfgar að afneita svo að segja hinni heiðnu bókmenntaarfleifð – að missa alveg trú á munnlega geymd texta og telja að Eddukvæði og dróttkvæði væru ekki raunverulega frá víkingaöld heldur seinni tími endurskapanir. Á allra síðustu árum hefur pendúllinn hins vegar sveiflast aftur í átt að miðjunni. Fræðimenn hafa bent á margvísleg málsöguleg rök sem styðja háan aldur kvæðanna og ég hef sjálfur fengist við rannsóknir af því tagi. Þó skal ég viðurkenna að eitthvað mun nú til í málflutningi efasemdarmanna um lausavísur í Íslendingasögum. Þær hljóta margar að vera ortar seinna, áheyrendum sagnanna til skemmtunar. Hins vegar hafa tilvitnanir í hirðskáldin í konungasögunum iðulega á sér traustara sagnfræðilegt yfirbragð, til dæmis orðalag eins og „Þess getur Einar skálaglamm í Velleklu“ þar sem skýrt er að sagnaritarinn telur sig hafa sögulega heimild í höndunum. Málsögulegu rökin styðja mjög trú mína á vinnubrögðum konungasagnaritaranna. Í þeim vísum sem þar eru varðveittar gengur svo að segja allt upp frá sjónarmiði málfræðingsins. Það er dýrmætt við íslenskar fornbókmenntir að í þeim eru varðveitt fjölmörg heiðin kvæði enda er það svo að segja einstakt í Norður-Evrópu að hafa aðgang að textum frá því fyrir kristnitöku. Þar höfum við því fágætt tækifæri til að kynnast öðrum hugarheimi og ættum ekki að vanrækja það. En hver er þá hugmyndaheimur hirðskáldanna? Hann snýst umfram allt um að lofsyngja höfðingjann og menn hans fyrir hreysti og dirfsku í orrustum. Einar skálaglamm lofar Hákon jarl fyrir sigra hans og fyrir hið víðlenda ríki sem hann hefur brotið undir sig. Nú liggur allt und jarli (ímunborðs) fyr norðan (veðurgæðis stendur víða) Vík (Hákonar ríki). Skáldið er eins konar áróðursmeistari en ekki af því tagi sem reynir að útskýra eða réttlæta verk leiðtogans. Skáldið er listamaður sem vinnur að ímyndarsköpun, það höfðar ekki til rökhugsunarinnar heldur til fegurðarskynsins og tilfinninganna. Kvæðin eru um valdið og rétt hins sterka til þess. Fræðimaðurinn Diana Whaley hefur sagt að „næstum allt efnið í lofi skáldanna er ofið úr upphafningu á hernaðarhugmyndafræði elítunnar.“ Það er góð áminning að hér er um að ræða hugmyndir úr efsta lagi samfélagsins, hugmyndir hirðarinnar. Skáldin eru jafnframt menntamenn sinnar tíðar enda hefur alltaf þótt mikinn lærdóm til að brjótast til skilnings á þeirri hátimbruðu orðsins list sem hirðskáldin buðu áheyrendum sínum upp á. Hlym-Narfi bað hverfa hlífar flagðs og lagði Jálks við öndurt fylki öndur förf at landi. Þetta skiljið þið ekki þegar ég les það og ég skil það ekki heldur sjálfur því að enginn veit lengur hvað öndur förf eru. Vonandi hefur Hákon jarl getað brotist í gegnum þetta á sínum tíma en það skal enginn segja mér að venjulegt alþýðufólk hafi átt þess mikinn kost. Með orðalagi úr menningarstríði nútímans mætti kalla dróttkvæðin óskiljanlega orðræðu í bergmálshelli hinnar menntuðu elítu og áreiðanlega voru þau oft víðs fjarri viðhorfum þeirra sem ekki voru í efstu lögum samfélagsins. En það stælir hugann að fást við erfitt námsefni og ég hef stundum hugsað að vísur úr Velleklu væru gott lesefni fyrir duglega nemendur í menntaskólum og áreiðanlegri heimildir um viðhorf víkingaaldar en þær vísur sem eignaðar eru Agli Skallagrímssyni í sögu hans. Þegar Vellekla er ort er Hákon jarl á hátindi ferils síns. Hann hefur losað Noreg undan dönskum yfirráðum, stöðvað framrás kristninnar og endurreist heiðinn dóm í landinu. Nú grær jörð sem áðan; aftur geirbrúar hafta auðrýrir lætur áru óhryggva vé byggva. Nú grær jörðin aftur eins og áður. Allt er orðið eins og það var og eins og það á að vera. Þetta var sigur heiðninnar. En hann var skammlífur. Á eftir Hákoni jarli komst Ólafur Tryggvason til valda í Noregi og boðaði kristindóminn. Þar með urðu Noregur og svo Ísland hluti af evrópskum alþjóðasamtökum, Rómarkirkjunni, og við tók aðlögunarferli með innleiðingu á nýjum lögum, nýrri orðræðu og nýrri stétt menntamanna með aðrar hugmyndafræðilegar áherslur. Með orðalagi úr menningarstríði nútímans mætti kalla dróttkvæðin óskiljanlega orðræðu í bergmálshelli hinnar menntuðu elítu. Málfræðingurinn Haukur Þorgeirsson fjallar um forna ljóðlist í Víðsjá á Rás 1. Haukur Þorgeirsson er málfræðingur og rannsóknarprófessor við Árnastofnun. Haukur mun á næstu vikum ferðast með hlustendur Víðsjár um forna ljóðlist og fara vítt og breitt um hugarheim miðalda.