Haukur Þorgeirsson skrifar: Hinn voldugi Eiríkur jarl Hákonarson kemur fyrir í Gunnlaugs sögu. Þar er því lýst hvernig Gunnlaugur ormstunga gengur fyrir jarlinn með sull á fæti. Gunnlaugur skáld er hvatvís unglingur, honum sinnast hratt við Eirík og hirð hans og er beðinn að verða á brott sem skjótast. Þótt Gunnlaugur yrði ekki skáld hjá Eiríki Hákonarsyni er ekki hægt að saka jarlinn um að halda úti menningarsnauðri hirð. Konungasögurnar vitna í margar vísur eftir skáld Eiríks og þá einkum þrjú þeirra: Halldór ókristna, Eyjólf dáðaskáld og Þórð Kolbeinsson. Ég ætla að tala svolítið um verk þessara manna og þá mynd sem þau gefa af Eiríki jarli og lífi norræns höfðingja við upphaf 11. aldar. Um ævi eða ætt Halldórs ókristna eru ekki til neinar heimildir. Við vitum aðeins að hann orti kvæði um orrustuna við Svoldur sem háð var við árþúsundaskiptið 1000. Eiríkur jarl bar þá sigurorð af Ólafi konungi Tryggvasyni og komst þar með til valda í Noregi ásamt bandamönnum sínum og styrktaraðilum en þar var Danakonungur fremstur í flokki. Af kvæði Halldórs um Svoldarbardaga eru til átta lipurlegar vísur. Orrustan nær hápunkti sínum þegar jarlinn leggur skip sitt upp að Orminum langa þar sem Ólafur konungur býst til varnar. Jarlinn hvetur þá sína menn til að sækja fram en liðsmenn Ólafs hopa undan. Hét á heiftarnýta hugreifur — með Áleifi aftur stökk þjóð of þoftur — þengill sína drengi, þá er hafvita höfðu hallands of gram snjallan — varð fyr Vinda myrði vopneiðr — lokið skeiðum. Hér er Eiríkur jarl kallaður hugreifur en skáldunum er jafnan í mun að hrósa höfðingjunum fyrir óttaleysi. Hitt kann að þykja óvæntara að Halldór ber einnig lof á andstæðinginn, Ólaf Tryggvason, og kallar hann „gram snjallan“. En svona er þetta hjá hirðskáldunum – þeirra hlutverk er að lofa en ekki að sverta. Kannski gerir það sigur okkar manna þeim mun glæsilegri að sá sem þeir eiga í höggi við er líka göfugur og hraustur. Jafnframt er ákveðin skynsemi í því að tala fallega um andstæðinginn því að skáldið gæti seinna átt eftir að vinna fyrir einhvern ættingja hans. Hvernig ætli Halldór ókristni hafi fengið viðurnefni sitt? Það er nærtækt að hugsa sér að hann hafi lengi streist á móti því að gangast undir hin nýju trúarbrögð. Mundi hann hafa komist upp með það við hirðina hjá Eiríki? Já, það kann vel að vera. Um Eirík jarl og Svein bróður hans segir þetta í konungasögunni Fagurskinnu: „Þessir jarlar höfðu látið skírast og héldu kristni en engum manni þröngdu þeir til kristni nema létu gjöra hvern sem vildi og um þeirra daga spilltist mjög kristni svo að nálega var alheiðið um Upplönd og inn um Þrándheim en hélst kristnin með sjónum.“ Líklega hefur Eiríkur þurft að láta skírast vegna bandalags síns við Dani en sjálfur verið áhugalítill um kristindóminn. Til þess bendir líka það sem varðveitt er af Bandadrápu eftir Eyjólf dáðaskáld. Hún sýnir engin merki um kristin áhrif og er jafnvel beinlínis heiðin í anda. Stálægir nam stíga stafns fletbálkar hrafna af dynbeiði dauðum. Dregur land að mun banda. Í stefi kvæðisins er að finna orðin „dregur land að mun banda“ en bönd eru hin heiðnu goð og merkingin þá að Eiríkur leggi undir sig land samkvæmt vilja goðanna. Af þessu stefi hefur Bandadrápa fengið nafn sitt og ef til vill hefur Eyjólfur kallast dáðaskáld fyrir að yrkja um dáðir jarlsins. Það er óvenjulegt við Bandadrápu að hún er endursögð í lausu máli í Fagurskinnu að því er virðist í réttri röð og heilu lagi. Þessi endursögn byrjar svona: „Eiríkur var hermaður mikill mikla ævi og langa og allra manna sigursælastur. Hann gerði frægðarverk það að hann drap Tíðinda-Skofta ... og annað sinni barðist hann austur á Gautlandi og herjaði þar víða, drap mikið fólk og tók sumt höndum og lét leiða til skipa.“ Þarna er þess getið að Eiríkur hertók fólk en það gat verið ábatasöm iðja þegar gerð voru strandhögg. Einnig kemur fram að jarlinn hafi herjað víða um Eystrasalt og tekið skip. Starfsemi hans náði einnig austur til Rússlands. Fagurskinna segir: „Hann braut Aldeigjuborg og tók þar mikið fé og enn lengra sótti hann austur í Garða, fór allt með hernaði, brenndi borgir og kastala en bændur runnu með byrðar á markir.“ Niðurlagið á þessari endursögn á Bandadrápu er ekki síst athyglisvert: „Þar næst tók hann knörru fjóra fyrir Yggjustöðum af kaupmönnum, hljópu sumir fyrir borð en sumir voru handteknir og bundnir meðan jarlinn og hans menn skiptu klæðum þeirra.“ Þessar lýsingar gætu þótt harkalegar eða jafnvel grimmdarlegar og þó er þetta endursögn á því lofi sem hirðskáldið hefur flutt Eiríki jarli. Þetta er hans eigin áróður og hann hefur sjálfur viljað hafa þá ímynd að vera harðskeyttur sjóræningi sem herjar eins og honum sýnist. Vei hinum sigruðu. Árið 1015 urðu þáttaskil í lífi Eiríks Hákonarsonar en þá kallaði Knútur Danakonungur hann til liðs við sig til að gera innrás í England. Danir og Norðmenn urðu þar sigursælir og Knútur gerðist konungur yfir Englandi en Eiríkur varð jarl af Norðymbralandi. Um afrek Eiríks á Englandi er þriðja skáldið til frásagnar – Þórður Kolbeinsson. Þórður var Íslendingur og um hann kemur margt fram í Bjarnar sögu Hítdælakappa þar sem Þórður er andstæðingur aðalhetjunnar en báðir fella þeir hug til Oddnýjar eykyndils. Af Eiríksdrápu Þórðar eru til 17 vísur, flestar heilar. Ein er um orrustu við Lundúnaborg: Gollkennir lét gunni (græðis hests) fyr vestan (Þundur vó leyfður til landa) Lundún saman bundið. Fékk, — regn Þorins rekka rann — of þingamönnum, ýgleg högg, þar er eggjar, Úlfkell, bláar skulfu. Drápa Þórðar um Eirík hefur verið flutt honum þar sem hann er virðulegur jarl á Norðymbralandi. England hafði þá lengi verið kristið og Knútur konungur lagði sig fram um að byggja upp gott samband við kirkjuna. Hjá hirðskáldum Knúts er líka að finna kristilegar vísanir. En hvað með Eiríksdrápu eftir Þórð Kolbeinsson? Nei, enn sem fyrr er Eiríkur þar lofaður í hefðbundnum heiðnum stíl. Maður getur þó ímyndað sér að Knútur hafi reynt að leiða Eiríki fyrir sjónir að nú yrði hann að byggja upp nýja ímynd sem sannkristinn höfðingi. Það síðasta sem Fagurskinna getur um í ævi Eiríks er nefnilega að hann hafi farið pílagrímsferð til Rúms eða Rómaborgar. Um andlát jarlsins segir sagan þetta: „Eiríkur jarl fékk bana á Englandi þá er hann var kominn frá Rúmi og andaðist af blóðrás er honum var áður úfur skorinn.“ Víkingahöfðinginn ósigrandi sem hafði háð ótal orrustur í Noregi, Svíþjóð, Rússlandi og Englandi var þá allur. Að lokum voru það ekki sverð andstæðinganna sem komu honum á kné heldur hnífur læknisfræðinnar. Málfræðingurinn Haukur Þorgeirsson fjallar um forna ljóðlist í Víðsjá á Rás 1. Ímyndarsköpun skálda hins sigursæla Eiriks Jarls eru viðfangsefni þessa pistils. Haukur Þorgeirsson er málfræðingur og rannsóknarprófessor við Árnastofnun. Haukur mun á næstu vikum ferðast með hlustendur Víðsjár um forna ljóðlist og fara vítt og breitt um hugarheim miðalda.