Hagfræðistofnun Háskóla hefur skilað inn greinargerð til utanríkismálanefndar um áhrif Evrópusambandsaðildar á íslenskt efnahagslíf. Rannsóknastofnunin segir að upptaka evru yrði líklega sú breyting sem myndi mest áhrif hafa á íslenskt efnahagslíf. Stofnunin fer yfir ýmsa kosti sem upptaka evru gæti haft í för með sér, þar á meðal minni áhættu í viðskiptum, en bætir við að peningastefnan yrði ekki lengur sérsniðin að íslenskum aðstæðum. Innlend laun og verðlag yrðu þá að bregðast við hvers kyns áföllum sem landið verður fyrir. Svörin voru unnin af hagfræðingunum Kára Kristjánssyni, Sigurði Thorlacius Ingólfssyni og Sveini Agnarssyni. Ávinningurinn almennt mun meiri fyrir lítil lönd Í greinargerðinni segir að sameiginleg mynt myndi draga úr áhættu í viðskiptum þar sem gengissveiflur yrðu úr sögunni, auk þess sem gjaldeyrisáhætta í fjárfestingum á evrusvæðinu myndi hverfa. Erlend fjármálafyrirtæki kunni að sýna Íslandi meiri áhuga ef hér sé notuð sama mynt og í öðrum löndum, sem gæti haft í för með sér aukna samkeppni og minni kostnað neytenda. Jafnframt segir að áhætta lífeyrissjóða og annarra fjárfesta minnki sem ætti að stuðla að betri ávöxtun. „Þegar evra er orðinn opinber gjaldmiðill á Íslandi minnka sveiflur í hlutfallslegu verðlagi (raungengi) miðað við önnur evrulönd. Stöðugra raungengi liðkar fyrir vexti nýrra útflutningsgreina, en þær eru oft viðkvæmar fyrir sveiflum í raungengi. Sameiginleg mynt ýtir þannig á ýmsan hátt undir hagsæld. Ætla má að ávinningur af greiðum viðskiptum við útlönd sé að öðru jöfnu þeim mun meiri sem landið er minna sem á í hlut, því að utanríkisviðskipti eru að jafnaði mikilvægari fyrir lítil lönd og fámenn en stór.“ Stofnunin segir að algengt mat sé að evran hafi ein og sér aukið viðskipti landa sem nota hana um 2-6%. „Sveiflur gætu aukist í atvinnu“ Hagfræðistofnun HÍ segir að á móti kemur verði peningastefnan ekki lengur sérsniðin að íslenskum aðstæðum. „Ekki verði lengur hægt að bregðast við séríslenskri þenslu með því að hækka vexti og lækkun krónunnar leysir ekki lengur atvinnuleysisvandann. Innlend laun og verðlag verða að bregðast við hvers kyns áföllum sem landið verður fyrir. Líklegt er að aðlögunin verði minni og hægari en þegar gengið getur hreyfst. Sveiflur gætu aukist í atvinnu.“ Áhrifin á íslenskan vinnumarkað til lengri tíma ráðist þó af því hvort vegi þyngra, sú aukna eftirspurn sem gera megi ráð fyrir að fylgi auknum viðskiptum við útlönd og fjárfestingu, eða sú aðlögun sem þarf að eiga sér stað á vinnumarkaði að breyttum þjóðhagslegum aðstæðum þegar Ísland ræður ekki lengur yfir sjálfstæðri mynt. Freistandi að tengja lægra matvöruverð við ESB aðild Í greinargerðinni leitast stofnunin eftir að svara spurningu um hvaða áhrif ESB aðild, umfram EES, gæti haft á vöruverð á Íslandi. Hagfræðistofnunin segir að sameiginleg mynt auðveldi verðsamanburð milli Íslands og annarra evrulanda. Bent er á að Ísland sé nú þegar hluti af Evrópska efnahagssvæðinu, þar sem sömu reglur gilda í meginatriðum á flestum sviðum viðskipta. Við aðild að ESB yrði landið líka hluti af innra markaði sambandsins með búvörur og sjávarafurðir. „Ekki er ljóst hvað sameiginlegur gjaldmiðill mundi hafa mikil áhrif á vöruverð, en áhrif Evrópusambandsaðildar á búvöruverð eru ljósari. Flytja má búvörur frá öllum löndum sambandsins til annarra aðildarlanda, án tolla og annarra takmarkana.“ Sumir óttist að kaupmenn hækki álagningu sína við umskiptin. Vakin er þó athygli á því að þegar tollar féllu niður á gúrkum, tómötum og paprikum árið 2002 hafi öll gjaldalækkunin hafnað í vasa neytenda „að því er best verður séð“. „Árið 2024 var matur að jafnaði 53,5% dýrari á Íslandi en í meðaltali Evrópusambandsríkja að mati Hagstofu Íslands og Evrópsku hagstofunnar. Í Noregi var maturinn 32,6% dýrari, í Svíþjóð 7,2% og í Finnlandi 10,3%. Muninn má skýra að hluta til með mun á skattheimtu, en Evrópusambandsaðild virðist líka hafa áhrif.“ Þá hafi hlutfallslegt verð á matvörum í Finnlandi og Svíþjóð lækkað um 25-30% á þessum áratug, en á Íslandi og í Noregi hafi það ýmist hækkað eða lækkað um nokkur prósent. Höfundar segja freistandi að tengja muninn því að Finnar og Svíar gengu inn í ESB árið 1995 en Norðmenn og Íslendingar ekki. „Matur er tæp 14% neysluvöruvísitölunnar um þessar mundir. Ef gert er ráð fyrir að matvöruverð lækki að jafnaði um 25% við Evrópusambandsaðild leiðir það strax til 3,5% lækkunar neysluverðs. Vel er hugsanlegt að íslenskir neytendur greiði mismuninn að miklu leyti á annan hátt, til dæmis með skattgreiðslum, sem standa mundu undir sérstökum stuðningi við íslenskan landbúnað, umfram það sem ríkið veitir bændum núna.“ Dragi úr líkum á að verðbólga víki langt frá öðrum ESB-ríkjum Greinarhöfundar benda á að verðbólga hafi iðulega verið meiri á Íslandi en í flestum grannlöndum. Þeir segja verðhækkanir umfram það sem gerist annars staðar valda vandræðum þegar möguleikinn á gengisbreytingum er úr sögunni. „Munur á verðbólgu einstakra landa og meðaltals evrusvæðisins hefur skroppið saman í aðdraganda gjaldmiðilsskiptanna. Samkvæmt Maastricht-skilyrðunum um aðlögun landa að evruaðild má verðbólga í landi, sem tekur upp evru, ekki vera meira en 1,5% yfir meðaltali þeirra þriggja Evrópusambandslanda þar sem hún var minnst árið á undan. Þá mega vextir á tíu ára óverðtryggðum ríkisbréfum ekki vera meir en 2% yfir meðalvöxtum þessara sömu þriggja landa. Vextirnir endurspegla meðal annars væntingar um verðbólgu. Þessi tvö skilyrði draga úr líkum á að verðbólga í inngönguríkjum víki langt frá meðalverðbólgu á evrusvæðinu.“ Húsnæðisverð hækki með lægri vöxtum Í greinargerðinni segir að vextir á húsnæðislánum á evrusvæðinu gefi hugmynd um þau vaxtakjör sem gætu verið í boði hér á landi ef Íslendingar tækju upp evru. Á meðfylgjandi mynd eru sýndir nafnvextir óverðtryggðra húsnæðislána á Íslandi og á evrusvæðinu. Sá fyrirvari er hafður á samanburðinum að hafa þurfi í huga að horft sé á nafnvexti en ekki raunvexti. Verðbólga samkvæmt samræmdri vísitölu var að jafnaði um hálfu prósenti meiri á Íslandi en á evrusvæðinu á árunum 2010-2020, en tæpu einu prósenti hærri að jafnaði 2020-2025. Einnig segir að upplýsingarnar séu úr tveim áttum og óvíst sé hvort lánakostnaður sé reiknaður á sama hátt. Mynd tekin úr greinargerðinni. „Ef vextir á húsnæðislánum lækka hér á landi með nýjum gjaldmiðli má gera ráð fyrir að verð á húsnæði hækki, að minnsta kosti fyrst um sinn. En þegar frá líður mun húsnæðisverð að líkindum fyrst og fremst endurspegla byggingarkostnað og verð á lóðum.“ Greinarhöfundar segja að munur á vöxtum hér og á evrusvæðinu kunni að eiga sér fleiri skýringar en misháar verðbólguvæntingar. Þar á meðal gæti verið dýrt fjármálakerfi miðað við grannlöndin og minni samkeppni en þar, háir skatta á íslenskar fjármálastofnanir og miklar eiginfjárkröfur. „Ekki má gleyma því að hér er aðeins horft á lánakjör skuldara, en ekki kjör sparifjáreigenda.“ Í greinargerðinni svarar rannsóknastofnunin einnig spurningum um hvernig valmöguleikar ríkisvaldsins til að mæta hagsveiflum myndu breytast við inngöngu í ESB, hvernig aðild að ESB muni hafa áhrif á tekjur lífeyrissjóðsþega á Íslandi, áhrif aðildar á vöruviðskipti, og efnahagsleg áhrif af því að uppfylla Maastricht-skilyrðin án þess að ganga í ESB.