Fáar þjóðir búa við jafn ríkulegan aðgang og við að hreinu ferskvatni. Ísland er í fremstu röð á heimsvísu þegar kemur að endurnýjanlegum ferskvatnsauðlindum á hvern íbúa. Með því að veita regnvatni og skólpi úr byggð og á staði þar sem náttúran getur unnið úr því gegnir fráveita lykilhlutverki í að vernda bæði heilsu almennings, eignir og viðkvæma náttúru landsins. Nýting jarðvarma til húshitunar hefur haft afgerandi áhrif á þróun íslensks samfélags. Hún snýst ekki aðeins um orkuöflun heldur um sjálfstæði, stöðugleika og getu landsins til að standa betur af sér utanaðkomandi áföll. Jón Gunnarsson. © Aðsend mynd (AÐSEND) Vatnsveita Vatn er verðmætasta auðlind okkar Íslendinga. Fáar þjóðir búa við jafn ríkulegan aðgang að hreinu ferskvatni og við, enda er Ísland í fremstu röð á heimsvísu þegar kemur að endurnýjanlegum ferskvatnsauðlindum á hvern íbúa. Þessi staða er einstök og hefur mótað bæði búsetu og atvinnulíf landsins um áratuga skeið. Vatnsnotkun hér á landi er einnig umtalsverð. Hver Íslendingur notar að jafnaði um 140 lítra af vatni á dag til heimilisnota, sem endurspeglar bæði aðgengi og lífsgæði. Þar að auki byggir stór hluti íslensks atvinnulífs á vatnsfrekum rekstri, svo sem álframleiðslu, matvælavinnslu, fiskeldi, gagnaverum og ýmiss konar iðnaði sem reiðir sig á stöðugt og öruggt vatnsframboð. Vatnsveitur gegna lykilhlutverki í þessu samhengi, en hlutverk þeirra er að tryggja hreint og öruggt neysluvatn til heimila og fyrirtækja allan ársins hring. Á Íslandi eru um 818 vatnstökusvæði, en stærstu 48 þeirra þjóna um 93% landsmanna. Þetta þýðir að langflest vatnstökusvæði landsins eru lítil og þjóna fáum íbúum og standa því oft veikar gagn utanaðkomandi ógnum, hvort sem um er að ræða mengun, náttúruvá eða breytingar í landnotkun. Dreifð byggð og smæð margra veitna getur einnig skapað áskoranir í rekstri og fjármögnun nauðsynlegra umbóta. Á heildina litið eru stærri vatnsból landsins í góðu ástandi og standast strangar kröfur um gæði og öryggi en minni vatnsból eiga víða undir högg að sækja. Þar getur skortur á fjármagni, sérfræðiþekkingu og eftirliti haft áhrif á viðhald og þróun innviða, með afleiðingum sem snerta bæði heilbrigði almennings og langtímahagsmuni samfélagsins. Það undirstrikar mikilvægi þess að viðhalda og efla innviði og tryggja að þeir þróist í takt við auknar kröfur samfélagsins. Mikilvægt er að stjórnvöld búi vatnsveitum umgjörð sem tryggir vilja og vitund til að halda þeim við og fjárfesta í rannsóknum, viðhaldi og frekari uppbyggingu þeirra. Með vaxandi áhrifum loftslagsbreytinga á vatnsbúskap verður sífellt mikilvægara að vernda vatnsból og styrkja rekstrarumhverfi vatnsveitna til framtíðar þannig að þessi einstaka auðlind haldi áfram að styðja við lífsgæði og verðmætasköpun í landinu. Fráveita Fráveita er einn mikilvægasti en jafnframt minnst sýnilegi innviður íslensks samfélags. Með því að veita regnvatni og skólpi úr byggð og á staði þar sem náttúran getur unnið úr því gegnir hún lykilhlutverki í að vernda bæði heilsu almennings, eignir og viðkvæma náttúru landsins. Þrátt fyrir þetta mikilvæga hlutverk fer sjaldnast mikið fyrir henni í opinberri umræðu. Miklu grettistaki var lyft í eflingu fráveitna hér á landi í kringum aldamótin, þegar ráðist var í markvissar framkvæmdir til að bæta meðhöndlun skólps og draga úr beinni losun í viðtaka. Sú uppbygging skilaði því að í dag fer megnið af skólpi landsmanna í gegnum hreinsun áður en því er veitt út í náttúrulega viðtaka fráveitnanna. Þetta markar verulega framfarasögu í íslenskum fráveitumálum á tiltölulega skömmum tíma. Ísland hefur þó ekki fjárfest í hreinsun upp að sama magni og nágrannaþjóðir okkar. Ef við berum okkur saman við önnur lönd Evrópu er ljóst að hlutfall skólps sem fær viðeigandi hreinsun samkvæmt stöðlum Evrópusambandsins er lægra hér en annars staðar. Að einhverju leyti fylgir því sú eðlilega krafa að við höldum áfram þeirri vegferð sem við erum á varðandi bætta hreinsun og að Íslendingar miði hátt er varðar bæði lífsgæði íbúa og náttúruvernd. Þó er mikilvægt að aðstæður á Íslandi sé teknar til hliðsjónar. Samkvæmt markmiði 6.3.1 í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, sem miðar að því að auka vatnsgæði með því að draga úr mengun og auka endurnýtingu, er horft til hlutfalls skólps sem fær örugga meðhöndlun miðað við viðeigandi staðla og reglugerðir, þar sem svokölluð tveggja þrepa hreinsun er almennt talin lágmarksviðmið. Við síðustu mælingu voru einungis um 1,6% skólps á Íslandi meðhöndluð með þeim hætti að það uppfyllti þessar kröfur en samanlagt hlutfall í Evrópusambandsríkja er rúmlega 80%. Það er því vissulega stórt bil á milli okkar og landa sem við miðum okkur við. En ef við horfum á áhrif losunar okkar úrgangs og berum saman við Evrópusambandslönd speglast myndin nánast algjörlega. 80% íslensks skólps (reiknað í persónueiningar) eru losuð í síður viðkvæm svæði en nánast öll losun í Evrópu er í viðkvæm svæði. Þess háttar losun hefur meiri neikvæð áhrif á umhverfið og auk þess hafa borgir fundið sig knúnar til að hreinsa betur það vatn sem umlykur þær til að gera nærumhverfi þeirra lífvænlegra fyrir fólk. Þannig hefur þeim tekist að auka við sig byggingarland á svæðum sem voru áður menguð. Þessir hvatar hafa ekki verið til á Íslandi nema að litlu leyti en ávinningur af aukinni hreinsun í Evrópu er áþreifanlegur og fjárfestingar borga sig oft á tíðum hratt til baka með auknu byggingarlandi nálægt sjó og hreinna nærumhverfi. Ísland er víðfeðmt og dreifbýlt með fáum íbúum, sem þýðir að kostnaður á hvern notanda við uppbyggingu og rekstur fullkominna hreinsistöðva verður hlutfallslega hár. Lausnir sem virka vel í þéttbýlli nágrannalöndum eru því ekki alltaf hagkvæmar eða raunhæfar hér án verulegrar fjárfestingar. Áætlað er að fjárfestingarþörfin hlaupi á tugum milljarða króna ef ráðist verður í uppbyggingu fráveitukerfa og hreinsunar á svipuðu stigi og þekkist víða annars staðar í Evrópu. Þó eðlilegt sé að íslenskar fráveitur stefni hærra þegar kemur að hreinsun og að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum má spyrja sig hvort Ísland eigi að standast sömu nákvæmlega sömu kröfur og önnur Evrópulönd. Aðstæður á Íslandi, bæði umhverfislegar og efnahagslegar, eru afar ólíkar því sem tíðkast í Evrópu. Hitaveita Nýting jarðvarma til húshitunar hefur haft afgerandi áhrif á þróun íslensks samfélags. Hún snýst ekki aðeins um orkuöflun heldur um sjálfstæði, stöðugleika og getu landsins til að standa betur af sér utanaðkomandi áföll. Í heimi þar sem alþjóðlegir orkumarkaðir einkennast af sveiflum og óvissu hefur það skipt sköpum að hafa byggt upp kerfi sem byggist á nýtingu innlendra auðlinda í stað innflutts eldsneytis. Hitaveituvæðingin markaði þar þáttaskil og breytti orkugrunni heimila á fáum áratugum. Hún lagði jafnframt grunn að þeirri stöðu sem Ísland nýtur í dag þegar kemur að nýtingu endurnýjanlegrar orku og samkeppnishæfni í orkutengdum rekstri. Ávinningurinn birtist skýrt í orkusjálfstæði þjóðarinnar. Ísland er í dag meðal þeirra ríkja í Evrópu sem eru hvað minnst háð innfluttri orku og er einungis um 17% af heildarorkuþörf landsins mætt með innflutningi. Með því að vera sjálfum okkur næg um öflun raforku og varma til húshitunar hefur tekist að byggja upp efnahagslegt skjól gegn utanaðkomandi áhrifum. Þetta hefur orðið sérstaklega áberandi á síðustu vikum, þar sem verðbreytingar á olíu og gasi hafa haft víðtæk áhrif á evrópsk hagkerfi á meðan íslensk heimili hafa að mestu verið varin fyrir slíkum sveiflum. Þessi staða dregur úr óvissu fyrir bæði heimili og fyrirtæki og styrkir grunnstoðir hagkerfisins til lengri tíma. Efnahagslegur ávinningur þessarar þróunar er jafnframt verulegur og mælanlegur. Samkvæmt tölum Umhverfis- og orkustofnunar nemur uppsafnaður sparnaður þess að nýta jarðvarma til húshitunar í stað olíu tæpum 3.000 milljörðum króna. Ef tekið er tillit til hóflegrar 2% raunávöxtunar þessa sparnaðar hækkar sú tala í nær 5.000 milljarða króna, sem er á við landsframleiðslu síðasta árs hér á landi. Þetta eru fjárhæðir sem endurspegla ekki aðeins lægri orkukostnað heimila heldur einnig minni útgjöld þjóðarbúsins vegna innflutnings á jarðefnaeldsneyti yfir langan tíma. Áhrifin birtast þannig bæði beint í rekstri heimila og óbeint í bættri stöðu þjóðarbúsins gagnvart ytri áföllum. Reynslan sýnir að markviss uppbygging innviða getur skilað miklum ávinningi þótt upphaflegar fjárfestingar séu umfangsmiklar. Nýting jarðvarma til húshitunar er skýrt dæmi um slíkt þar sem efnahagslegur ávinningur, aukið öryggi og minni viðkvæmni gagnvart alþjóðlegum sveiflum fara saman. Hún sýnir jafnframt að ákvarðanir sem teknar eru með langtímahagsmuni að leiðarljósi geta haft áhrif í áratugi og skapað varanleg verðmæti fyrir samfélagið í heild. Það undirstrikar mikilvægi þess að horfa til langs tíma í ákvarðanatöku og nýta þau tækifæri sem felast í innlendum auðlindum. Greiningin birtist fyrst í sérblaði Viðskiptablaðsins um Fagþing Samorku. Áskrifendur geta lesið blaðið í heild hér .