Í samráðsgátt er nú að finna drög heilbrigðisráðherra að tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun vegna offitu á Íslandi fyrir 2026-2030. Tillögurnar eru 21 og meðal annars er lagt til að efla forvarnir, vinna gegn fordómum, kanna mataræði barna og unglinga sérstaklega, koma á samræmdu skráningarkerfi og tryggja þverfaglega sérfræðiþjónustu. Fyrsta aðgerðin sem nefnd er í þingsályktunartillögunni snýr að hagrænum hvötum. Lagt er til að skipaður verði þverfaglegur starfshópur sem verði meðal annars falið að skoða fýsileika þess að lækka álögur á grænmeti og ávexti og hækka álögur á sérlega orkuríkar, næringarlitlar og gjörunnar matvörur. Í Þetta helst í dag er sjónum beint að þessum hugmyndum. Framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda telur flókið og dýrt að hækka álögur sérstaklega á óhollar matvörur. Heilsuhagfræðingur og lektor í næringarfræði eru sammála um að skatturinn myndi draga úr neyslu á slíkum vörum. „Við vitum að það virkar að greiða niður holla vöru og leggja álögur á óholla vöru. En hvernig það verður nánar útfært, er ekki tímabært að segja,“ sagði Alma Möller, heilbrigðisráðherra, í sjónvarpsfréttum um helgina. Með þessu á lýðheilsustefna stjórnvalda að taka mið af ráðleggingum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um notkun hagrænna hvata en stofnunin hefur ítrekað beint tilmælum til aðildarríkja um að skattleggja sykur og vörur sem stuðla að óheilbrigði - og minnka álögur á hollari matvæli. Borðum of lítið af grænmeti og of mikið af unnum matvörum Birna Þórisdóttir, lektor í næringarfræði, sem hefur sérhæft sig í næringu barna og heilsusamlegu fæðuumhverfi, fagnar hugmyndum ráðherra um að greiða niður holla vöru og leggja álögur á óholla vöru. „Við borðum lítið af ávöxtum og grænmeti. Við borðum lítið af trefjum og þurfum virkilega að bæta í þessa neyslu, bæði ávöxtum og grænmeti, heilkorna vörum og þessum lítið unnu eða óunnu matvælum. Við borðum kannski örlítið of mikið af unnum matvörum og svona óþarfa mat eins og sælgæti, orkudrykkjum, gosdrykkjum og þess háttar matvörum,“ segir hún. „Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur látið gera rannsóknir, safngreiningar, þar sem eru skoðaðar allar rannsóknir sem uppfylla ákveðin skilyrði sem hafa skoðað þetta í meira en 50 löndum. Þessar rannsóknir, og safngreiningar sem skoða gögnin saman úr þessum rannsóknum, sýna það svart á hvítu að svona hagrænir hvatar virka. Hærri álögur á sykraða gosdrykki skila sér í hækkuðu verði á þeim og minni neyslu og á móti lægri álögur á ávexti og grænmeti skilar sér í meiri neyslu á þeim,“ segir Birna. Þessi leið áður verið farin hér á landi Lengi hefur verið deilt um hugmyndir um sykur- eða einhvers konar óhollustuskatt. Þessi leið hefur áður verið farin hér á landi, í mars 2013, en sykurskatturinn, sem fól í sér hækkanir vörugjalda á matvæli sem innihéldu ákveðið magn sykurs eða sætuefna, var síðan afnuminn tæpum tveimur árum síðar. Í rannsókn Rannsóknarseturs verslunarinnar á áhrifum skattsins kom fram að hann hefði haft lítil sem engin áhrif á sykurneyslu. Hann jók hins vegar tekjur ríkissjóðs um milljarð. Þá gagnrýndi verkalýðshreyfingin að afnám skattsins hefði ekki að öllu leyti skilað sér til neytenda - og að mögulega hefði verið eitthvað um óþarfa verðhækkanir á öðrum vörum í skjóli skattsins. Hart var tekist á um þessi mál árið 2019. Það ár birti embætti landlæknis aðgerðaáætlun sem unnin var fyrir þáverandi heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, þar sem lagt var til að hækka verð á sykruðum og sykurlausum gosdrykkjum og sælgæti um hið minnsta 20 prósent, en hækkunin 2013 var nær fimm prósentum. Hugmyndirnar rötuðu síðan að hluta til inn í þingsályktunartillögu Svandísar um lýðheilsustefnu til ársins 2030, sem var samþykkt samhljóða 2021, en lítið hefur gerst hvað óhollustuskatt varðar síðan. Gylfi Ólafsson, heilsuhagfræðingur, tekur undir með Birnu. Aðgerðir sem þessar virki. „Það þarf að vera dálítið verulegur kostnaðarauki til þess að fólk fari kannski að breyta hegðun sinni út frá þessu, sérstaklega vegna þess að þetta er í grunninn frekar ódýr vara, sykraðir gosdrykkir,“ segir hann. „Hærri skattur hefur áhrif á heilsu en hversu mikið er svona frekar erfitt að meta nákvæmlega.“ „Staðreyndin er sú, sem er áhugavert, að meira en helmingur jarðarbúa búa undir einhvers konar sykurskatti. Það er mikið í Afríku, Suður-Ameríku, Indlandi og víðar. Þannig að það eru mörg dæmi um þetta. Það er bæði til beinn skattur á sykurinn. Það er líka til einhvers konar virðisaukaskattur eða virðisaukaskattsauki. Útfærslan á þessu skiptir mjög miklu máli vegna þess að við vitum það að flækjur í skattkerfi eru ekki góðar,“ segir Gylfi. „Marg uppvakinn draugur“ Óljóst er hvort hugmyndir um óhollustuskatt myndu komast í gegnum ríkisstjórn. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, sagðist 2019 ekki vera hlynnt hugmyndafræðinni eins og hún hefði verið kynnt. Í samtali við Vísi sagði hún að sykurskatturinn birtist henni sem ákveðin uppgjöf og friðþæging. Ólafur Stephensen, framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda, var líka gagnrýninn þá og er gagnrýninn nú. „Þetta er nú svona marg uppvakinn draugur,“ segir Ólafur og bætir við að vegna þess að stofna eigi þverfaglegan starfshóp um þessi mál kvikni vonir um að atvinnulífið hafi eitthvað um útfærsluna að segja. Vandamálið sé að hugmyndirnar séu flóknar í framvæmd. „Flókið skattkerfi þar sem þú þarft að fara að flokka vörur í skattflokka eftir því hvort þær eru taldar hollar eða óhollar, eða hvað þær innihalda mikið af tilteknum efnum og svo framvegis, þýðir í fyrsta lagi gríðarlega flækingu á tollskránni. Það þarf þá að bæta við hana mörgum númerum til viðbótar við þessi níu þúsund sem eru núna. Þetta verður miklu, miklu flóknara og erfiðara og dýrara fyrir fyrirtækin sem þurfa að sinna þessu,“ segir hann. Kæmi það þér á óvart ef ríkisstjórnin færi þessa leið? „Það kæmi mér stórlega á óvart. Hún lýsir því yfir að hún vilji einfalda regluverk og einfalda lífið, ekki síst fyrir minni og meðalstór fyrirtæki. Þessar breytingar myndu flækja málið alveg stórkostlega og líka þýða fleiri ríkisstarfsmenn og meiri kostnað hjá ríkinu, sem er annað sem ríkisstjórnin segist vilja draga úr, af því að þetta er svo ofboðslega flókið í framkvæmd. Það er miklu, miklu nær að nota fræðslu og forvarnir í þessum efnum,“ segir Ólafur. Nánar er rætt við Birnu, Gylfa og Ólaf í Þetta helst í dag.