Innlent | Morgunblaðið | 21.2.2026 | 8:00 Um víðan völl í leit að hornsteinum Ögmundur Jónasson Ljósmynd/Eggert Jóhannesson Úr ólíkum áttum Pistill Ögmundar Jónassonar úr Sunnudagsblaðinu Ég hef grun um að flestir geti tekið undir þá staðhæfingu að rótleysi og óöryggi sé einkennandi fyrir samtímann. Drjúgur og sístækkandi hluti samfélagsins kvartar yfir kulnun og firringu og óttinn við morgundaginn er yfirþyrmandi í lífi margra. Án þess að fullyrt sé um orsök og afleiðingu er það staðreynd að þetta gerist samhliða því að félagslegar lausnir eru á undanhaldi en hver og einn látinn um sinn vanda og aflsmunum beitt innan samfélags og í samskiptum samfélaga. Verkefni lítillar vopnlausrar þjóðar hljóti að vera að finna eftirsóknarverðasta hrekkjusvínið til að leita skjóls hjá; með öðrum orðum, finna hvað borgi sig fyrir „mig“. Hver er sinnar gæfu smiður, eða eitthvað í þá veru, hafði fjölmiðill nýlega eftir ólöglegum brennivínssala, sem starfar í skjóli stjórnvalda, þegar hann vildi réttlæta hlutdeild sína í niðurrifi á lýðheilsustefnu þjóðarinnar. Til þess er frelsið að nota það, bætti hann við og minnti þar með á hvað siðrof þýðir í raun. Auðvitað er því til að svara að í samfélagi séum við til þess að vinna að sameiginlegri velferð. Sannfærandi rök hafa verið færð fyrir því að yfirburðir Homo sapiens í lífríkinu séu til komnir hvað helst vegna getu mannsins til þess að sameina kraftana. Það má líka færa rök fyrir því að réttlátu samfélagi vegni betur til langframa en ranglátu og að í öruggu umhverfi dafni það göfugasta og besta með mönnum. Þessi hugsun er þó tvímælalaust á undanhaldi. Í háskólum fá fræðimenn og rannsakendur í vísindum tímabundin verkefni í skiptum fyrir starfsöryggi og í stað þess að verkalýðsfélag tryggi jafnræði á vinnustað í viðræðum við atvinnurekandann skal honum nú veitt alræðisvald til að ráða og reka að vild. Ríkisstjórn Íslands er með slíkt frumvarp á vinnsluborði sínu! Þessi dæmi eru tínd fram af handahófi til marks um það hvernig látið er fjara undan samfélaginu. En hvað er til ráða? Hvar finnum við bjargið sem byggjandi er á og trausta hornsteina fyrir tilveru okkar og samfélag? Stundum leiða hugrenningatengsl okkur út um víðan völl eins og ég leyfi mér að gera hér. Oftar en ekki er það beinlínis frelsandi að fara vítt um völlinn, opna hugann og leyfa honum að leita óhamið inn á nýjar lendur. Ef á hinn bóginn ekki er fast land undir fótum á hinum víða velli þegar hugurinn er látinn skeiða þar um er hætt við því að borist verði með vindinum. Í veglausum samtíma veit það ekki á gott. Mig langar af þessu tilefni, en nánast í framhjáhlaupi, að segja frá hugrenningatengslum sem kviknuðu með mér fyrir fáeinum dögum í safni Einars Jónssonar myndhöggvara. Þannig háttaði til að ég var með tveimur barnungum skólastúlkum að skoða listaverk Einars í Hnitbjörgum á Skólavörðuholtinu í Reykjavík, safni sem reist var yfir verk Einars. Listasafnið er heimur út af fyrir sig og hægt að hafa um það mörg orð, nokkuð sem Ólafur Kvaran listfræðingur hefur reyndar gert í prýðilegri bók sinni, Einar Jónsson, myndhöggvari, verk, táknheimur og menningarsögulegt samhengi. En þarna var hún, þessi gestkomandi þrenning, að lesa sér til af skýringarspjöldunum sem komið hafði verið fyrir við hvert listaverk. Og í framhaldinu var leitað frekari skýringa í bók listfræðingsins. Þarna var að finna frumgerð að styttu af landnámsmanninum Ingólfi Arnarsyni sem gnæfir á Arnarhóli. Fram kom að aðdragandinn að gerð þessarar höggmyndar hafði verið alllangur, en útslagið hefði gert símskeyti frá Iðnaðarmannafélagi Reykjavíkur til listamannsins hinn 29. september 1906, daginn sem Ritsíminn tók til starfa. Skeytið var svohljóðandi: «Iðnaðarmannafélagið gengst fyrir fjársöfnun til Ingólfsmyndar þinnar. Starfaðu öruggur.» Og nú tók hugur minn á rás. Mér þótti eitthvað svo gott, svo uppörvandi við þessi skilaboð, langt umfram verkefnið sem listamaðurinn hafði tekist á hendur. Iðnaðarmennirnir í Reykjavík vissu hvers virði það var að hafa samfélag sitt sér að baki og hvers virði það var að búa við öryggi í starfi. Varla getur sú ríkisstjórn verið á réttri leið sem grefur undan mannréttindum á vinnustað, sem leyfir lögbrjótum að eyðileggja lýðheilsustefnu þjóðarinnar; sem molar niður það sem samfélagslegt er og hendir út í hafsauga óumdeildum hornsteini íslenskrar utanríkisstefnu, eða hvar er sá hornsteinn nú sem allir vildu hafa til staðar, að Íslendingar væru herlausir friðflytjendur? Ríkisstjórnin þarfnast árvökuls almennings. Heimurinn allur að sama skapi. Aðeins með víðtækum almannaþrýstingi verður vitinu komið fyrir hin ráðandi öfl. Þetta er hægt. Á öldinni sem leið tókst að koma í framkvæmd kröfunni um velferð frá vöggu til grafar, það tókst að stofna til hinna Sameinuðu þjóða, það tókst að stöðva vopnakapphlaupið. Nú verður þetta að gerast aftur. Og fljótt. Áður en valdaklíka heimsins hendir öllum verðmætum mannlegs lífs á haugana. Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Innskráning Gleymt lykilorð? Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér „Eru leikmenn Arsenal að fara á taugum?“ Um víðan völl í leit að hornsteinum Magnea var í ár að safna og skipuleggja ferðina Víða 10 til 15 stiga frost í nótt Bakkaði ítrekað á hús Farsæld Íslands Engin samningsmarkmið um innflutning dýra þýðir óbærilegt tjón Fleira áhugavert Verra en árið 1992 Var vöruð við að binda bætur við launavísitölu Framleiðslan sögð hefjast fyrr en áætlað var Það þarf að hugsa í fleiri lausnum Forstjórinn með stöðu sakbornings Allt tiltækt lið kallað út vegna hamfarakokks Ólafur Ragnar: Vissi ekki að þetta væri Epstein Sérstaða dönskunnar tímaskekkja Talinn vera undir mölinni Bjóða fjölskyldu milljónir fyrir neyðarheimili Andlát: Haraldur Sigurðsson Sigríður og Jón Karl á Bessastaði Geislavirkni á Reykjanesskaga: Flókið mál Ólafur Ragnar sagðist þekkja Andrew vel Geislavirkni á Reykjanesskaga: Flókið mál Hrefna og Arnar kaupa Ólafsson Ólafur Ragnar sagðist þekkja Andrew vel Var vöruð við að binda bætur við launavísitölu Starfsmenn heilsugæslu smitaðir af berklum Lögreglan rannsakar atvikið við Smáralind Mun ETS-kerfið setja Icelandair á hausinn? Guðlaugu lokað að beiðni Veitna Sjö voru í bíl sem valt á Suðurlandi Ólafur Ragnar: Vissi ekki að þetta væri Epstein Yfirtökuhætta hjá Icelandair? Skuldaði 2,5 milljarða við yfirtökuna „Dóttir þín lifir ekki lengur“ Beint: Framsókn kýs nýja forystu Fær rúmar 45 milljónir í vasann Ræddu við ökumann og gruna hann um samflot Lögreglumaður ákærður: Varðar allt að 3 ára fangelsi Dregur framboð sitt til baka Telur skólann vera að bregðast syni sínum Geislavirkni á Reykjanesskaga: Flókið mál „Eru leikmenn Arsenal að fara á taugum?“ Um víðan völl í leit að hornsteinum Magnea var í ár að safna og skipuleggja ferðina Víða 10 til 15 stiga frost í nótt Bakkaði ítrekað á hús Farsæld Íslands Engin samningsmarkmið um innflutning dýra þýðir óbærilegt tjón Fleira áhugavert Dæmdur í tíu ára fangelsi: „Þessu lýkur ekkert hérna“ Sérstaða dönskunnar tímaskekkja Ólafur Ragnar: Vissi ekki að þetta væri Epstein Starfsmenn heilsugæslu smitaðir af berklum Forstjórinn með stöðu sakbornings Allt tiltækt lið kallað út vegna hamfarakokks Ólafur Ragnar: Vissi ekki að þetta væri Epstein Sérstaða dönskunnar tímaskekkja Talinn vera undir mölinni Bjóða fjölskyldu milljónir fyrir neyðarheimili Andlát: Haraldur Sigurðsson Sigríður og Jón Karl á Bessastaði Geislavirkni á Reykjanesskaga: Flókið mál Ólafur Ragnar sagðist þekkja Andrew vel Geislavirkni á Reykjanesskaga: Flókið mál Hrefna og Arnar kaupa Ólafsson Ólafur Ragnar sagðist þekkja Andrew vel Var vöruð við að binda bætur við launavísitölu Starfsmenn heilsugæslu smitaðir af berklum Lögreglan rannsakar atvikið við Smáralind Mun ETS-kerfið setja Icelandair á hausinn? Guðlaugu lokað að beiðni Veitna Sjö voru í bíl sem valt á Suðurlandi Ólafur Ragnar: Vissi ekki að þetta væri Epstein Yfirtökuhætta hjá Icelandair? Skuldaði 2,5 milljarða við yfirtökuna „Dóttir þín lifir ekki lengur“ Beint: Framsókn kýs nýja forystu Fær rúmar 45 milljónir í vasann Ræddu við ökumann og gruna hann um samflot Lögreglumaður ákærður: Varðar allt að 3 ára fangelsi Dregur framboð sitt til baka Telur skólann vera að bregðast syni sínum Geislavirkni á Reykjanesskaga: Flókið mál