Deila Sagt er frá nýrri íslenskri rannsókn í nýjasta tölublaði Læknablaðsins. Rannsóknin verðskuldar meiri athygli, enda sýnir hún glöggt fram á ískyggilega þróun í íslensku samfélagi. Rannsóknin, sem gerð er af þeim Ólafi Ó. Guðmundssyni, Guðmundi Helga Hjaltalín og Haraldi Jóhannessyni, sýnir mikla fjölgun þeirra einstaklinga sem þiggja örorku- og endurhæfingarlífeyri undanfarna áratugi. Þannig hefur hlutfall einstaklinga á örorku- og endurhæfingarlífeyri hækkað um 49% frá 2000 til 2024, eða úr 6,3% í 9,4%, meðal fólks á vinnualdri. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að breyting hefur átt sér stað á þessu tímabili á sjúkdómsmynd þeirra sem fara á örorku- eða endurhæfingarlífeyri. Mest hefur ­fjölgað greiningum á þunglyndi og kvíða, verkjavanda, ADHD og einhverfu. Í janúar 2025 voru 2/3 af hópnum með geðgreiningar en tæplega helmingur með greiningar tengdar stoðkerfi. *** Kallast þessar upplýsingar á við það sem lesa má úr svari Ingu Sæland, þá félags- og hús­næðismálaráðherra, við fyrirspurn ­Rósu Guðbjartsdóttur, þingmanns Sjálfstæðisflokksins, um þróun líf­eyris- og meðlagsgreiðslna til erlendra ríkisborgara á haustþingi? Í aðsendri grein sem ­Arnar Arin­bjarnarson og Róbert Bragason, stjórnarmenn í Samtökum skattgreiðenda, skrifuðu ásamt Kristni Sveini Helgasyni, doktor í rekstrarhagfræði og opinberri stjórnsýslu, og birt var í Morgunblaðinu í desember, er unnið með þær upplýsingar. Í þeirri grein kemur meðal annars fram að hlutfall þeirra sem þiggja örorku- og endurhæfingarlífeyri og eru með íslenskan bakgrunn hefur hækkað úr því að vera 13% árið 2012 í að vera tæplega fimmtungur árið 2025. Í greininni benda þeir á að viðbúið sé að erlendum ríkisborgurum sem þiggja slíkar greiðslur muni fjölga á næstu árum, meðal annars vegna greiðs aðgengis þeirra að ­slíkum greiðslum. Í greininni ­segir: „Nýlegar ákvarðanir stjórnvalda um hækkanir á slíkum bótagreiðslum ásamt auðveldu aðgengi erlendra ríkisborgara að þessum kerfum eru líklegar til að leiða til mikillar aukningar eftir­spurnar á þessu sviði á næstu árum. Þrátt fyrir að örorkumál séu á meðal útgjaldafrekustu málefnasviða ríkissjóðs hefur almenningur hér á landi lítinn aðgang að sundurliðuðum upplýsingum og greiningum af hálfu opinberra aðila um þann fjölda íbúa sem fær örorku- eða endurhæfingarlífeyri, hvort sem þeir eru af íslenskum eða erlendum uppruna. Fá, ef nokkur, Evrópuríki eyða jafn miklu til örorkumála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu og Íslendingar.“ Greinarhöfundar benda á það sem allir sem fylgjast með ­verkum ríkis­stjórnar Kristrúnar Frostadóttur gera sér grein fyrir, að stjórnvöld vilja ganga enn lengra í þessum efnum um þessar mundir. Þannig gera fjárlög þessa árs ráð fyrir mikilli hækkun framlaga til slíkra bóta og á Alþingi er nú verið að fara að samþykkja frumvarp sem tengir slíkar bætur við þróun launavísitölu. Fjármálaráðuneytið gerir ráð fyrir að samþykkt frumvarpsins kunni að kosta ríkissjóð um fimm milljarða á ári til frambúðar, en eins og ofan­greind umfjöllun sýnir er líklegt að kostnaðurinn verði mun meiri þegar fram í sækir. Það er ekki síst þess vegna sem fjöldi valinkunnra hagfræðinga á borð við Gylfa Zoega, Axel Hall og Konráð hefur stigið fram og eindregið varað við samþykkt frumvarpsins. Þeir Gylfi og Axel líktu samþykkt frumvarpsins við hagstjórnarmistökin sem gerð voru á sínum tíma við stjórn Íbúðalánasjóðs og kostuðu á endanum skattgreiðendur um fimm hundruð milljarða króna. © BIG/Aðsend (BIG/Aðsend) Ragnar Þór Ingólfsson, núverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, segir þessa gagnrýni eintóman misskilning. Þeir sem hafa fylgst með um­ræðum um efnahagsmál hér á landi undanfarna áratugi geta metið sjálfir hvar hinn hagfræðilegi trú­verðug­leiki liggur í þessari deilu. Konráð hefur kallað frumvarpið „ríkisfjármálalega tímasprengju“. Þá er rétt að halda því til haga að Efnahags- og framfarastofnunin (OECD) hefur varað íslensk stjórnvöld sérstaklega við þeim áhrifum sem aukning bótagreiðslna hefur haft á sjálfbærni ríkisfjármála. Það gerði hún síðast í fyrra þegar ­skýrsla stofnunarinnar var kynnt af Daða Má Kristóferssyni fjármálaráðherra og Mathias Cormann, framkvæmdastjóra OECD. Væntanlega byggja varnaðarorðin á einhverjum eintómum misskilningi í augum ráðherra í ríkisstjórn Kristrúnar. *** Þeir sem hafa gagnrýnt frumvarpið hafa ekki eingöngu varað við áhrifum þess á sjálfbærni ríkisfjármála. Þeir hafa einnig bent á þá staðreynd að þróun bótakerfisins hafi verið með þeim hætti að það dregur verulega úr hvatanum til þess að snúa aftur á vinnumarkað eftir að hafa ­þegið örorku- og endurhæfingarlífeyri. Sama gagnrýni var sett fram þegar frumvarp um víxlverkun örorkulífeyrisgreiðslna var sett fram í haust en náði ekki fram að ganga. Oddur Ingimarsson geð­læknir varpar fram sláandi staðreynd í ritstjórnargrein sinni í Læknablaðinu. Í greininni kemur fram að fólk sem er með allt að 900 þúsund krónur í laun, sem er talsvert yfir miðgildi launa, hefur lítinn fjárhagslegan hvata til að snúa aftur til vinnu eftir veikindi. © EPA (EPA) Í greininni segir: „Þó að frumvarpið [um víxlverkun örorkulífeyrisgreiðslna] hafi ekki verið samþykkt er staðan þannig að margir hafa ekki fjárhagslegan hvata til að snúa aftur til vinnu eftir veikindi. Fólk með allt að 900 þúsund krónur í laun, sem er talsvert hærra en miðgildi launa, stendur í reynd frammi fyrir því að það hagnast ekki fjárhagslega á því að snúa aftur til vinnu eftir veikindi, eigi það rétt á framreikningi hjá lífeyrissjóði. Einnig getur fólk hækkað í tekjum við að fara á hlutaörorku og vera í hlutastarfi heldur en að snúa aftur til vinnu í fullt starf.“ Og enn fremur: „Í örorku- og endurhæfingarvottorðum er orðið mun meira um veikindi þar sem oft reynist erfitt að meta hversu mikil skerðingin til að sinna vinnu er. Samspil veikinda, félagslegrar stöðu og fjárhagslegra hvata til að stunda vinnu er flókið. Þetta kemur vel fram hjá einstæðum íslenskum mæðrum á aldrinum 30–39 ára, en undir­ritaður fékk gögn um tíðni örorku frá Tryggingastofnun í hópnum. Örorka eykst þar eftir fjölda barna á þeirra framfæri. Hlutfall örorku hjá einstæðum mæðrum er 25% ef börn eru 1–2, 36% ef börn eru 3, en 51% ef börn eru 4 eða fleiri. Auk örorkulífeyris er greiddur barnalífeyrir sem er um 48 þúsund á barn og er hann ekki skattskyldur. Örorka hjá ein­stæðum mæðrum kann að skýra að hluta til hvers vegna örorku- og endurhæfingarlífeyrir er mun hærri hjá konum en körlum, en í rannsókninni kemur fram að hlutfallið var 61% hjá konum og 39% hjá körlum árið 2025.“ Oddur segir svo að ­lokum að nauðsynlegt sé að gera breytingar á örorkukerfinu þannig að það verði fjárhagslega hagstæðara að snúa aftur til vinnu eftir veikindi en að hafa framfærslu af örorkulífeyri. Það verði að gera til þess að standa vörð um samtryggingarkerfið.Það má velta fyrir sér hvort ráðamenn telji þetta vera enn einn misskilninginn um bótakerfið. Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum Viðskiptablaðsins. Pistillinn birtist fyrst í blaðinu sem kom út 18. febrúar 2026.