Deila Fyrir liggur fyrir að þingsályktunartillaga verði lögð fram á Alþingi á næstunni um þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort taka eigi upp aðlögunarviðræður við Evrópusambandið. Óhætt er að gera ráð fyrir að það verði ákveðin þrautaganga fyrir íslensku þjóðina að feta þá vegferð sem mun hefjast þegar þingsályktunartillagan verður samþykkt og umræður um kosti og galla aðildar fara á fullt í aðdraganda þjóðar­atkvæðagreiðslunnar. *** Af þessu tilefni var Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra í útvarpi í morgunþætti Bylgjunnar á mánudagsmorgun. Þar reifaði hún helstu rök sín fyrir aðild að Evrópusambandinu og nefndi neytendavernd á fjarskiptamarkaði sérstaklega í því samhengi. Morgunblaðið dró saman kjarna þess hlutar viðtalsins saman í eftirfarandi fyrirsögn: Vissulega gallar við ESB en gott að komast á netið. Í viðtalinu viðurkenndi Þorgerður að það væru vissulega kostir og gallar við aðild að ríkjasambandinu. Þorgerður sagði: „Jú, guð minn góður, eru ekki kostir og gallar við allt? Ég ætla ekkert að draga dul á það og ég hefði gjarnan viljað sjá það þróast á sumum sviðum með öðrum hætti. En á móti kemur að við erum að sjá þennan heim, það eru sumir núna, m.a. fyrrverandi stjórnmálamenn sem eru að tala niður Evrópusambandið en vilja frekar sjá þennan multipolar stórveldaheim, þar sem stórveldin eiga að fá að ráða, Kína, Rússland, Indland og Bandaríkin.“ Erfitt er að átta sig hvert utan­ríkisráðherrann er að fara með þessu. Þáttar­stjórnendur gerðu ekkert til að skýra málið frekar. Er aðild Íslands mikil­vægur þáttur í að takmarka valdabrölt stórveldanna í alþjóðamálum og tryggja fjölræði í alþjóðakerfinu? Er þetta álíka furðuleg röksemd fyrir aðild og þegar ­Magnús Árni Magnússon, formaður Evrópuhreyfingarinnar, sagði í hlaðvarpi Eyjunnar í janúar að Ísland ætti að sækja um aðild til að tryggja stöðu jafnréttismála á meginlandinu. *** Þá nefndi Þorgerður Katrín að nú væri rétti tíminn til þess að sækja um aðild að ESB vegna þess að samningsstaða Íslands væri svo sterk um þessar mundir. Í endursögn á Vísi af viðtalinu segir: „Staða Íslands er mjög sterk, samningsstaða okkar er mjög sterk í þeim heimi sem við lifum í núna,“ segir hún og að samningsstaðan væri miklu betri núna en áður, meðal annars vegna þróunar heimsmála og vegna landfræði­legrar stöðu. „Það eru ekki margar raddirnar eftir sem tala svipað og við Íslendingar tölum,“ segir hún og að okkar rauða lína sé lýðræði, mannréttindi og frelsi, að virða fullveldi ríkja og friðhelgi landamæra. Hér sé talað um félagslega ábyrgð, hvernig eigi að byggja upp velferðarkerfi og hafa jafnvægi í verðmætasköpun.“ Nú verður ekki í fljótu bragði séð að landfræðileg lega landsins hafi eitthvað breyst frá því að stjórnvöld áttu síðast í aðlögunarviðræðum við ESB og hvort afstaða íslenskra stjórnvalda í lýðræðis- og mannréttindamálum og virðing fyrir friðhelgi breyti einhverju fyrir samningsstöðuna að öðru leyti en því að hún gerir að verkum að Ísland er gjaldgengt sem aðildar­ríki. Fjölmiðlar verða að spyrja utanríkisráðherrann betur út í hvað hún á við með ­sterkri samningsstöðu. Gagnvart hverju er samningsstaðan nákvæmlega sterk? *** Í þessu samhengi má benda á grein sem Erna Bjarnadóttir, hagfræðingur sem átti sæti í samninganefnd Íslands þegar sótt var um aðild fyrir ríflega áratug, birti í Morgunblaðinu í síðustu viku. 142059.original (1) Í greininni útskýrir Erna fyrir lesendum hvernig aðildarviðræðurnar ganga fyrir sig. Í grein Ernu segir: „Í umræðu um framhald aðildarviðræðna Íslands við Evrópusambandið er gjarnan vísað til ‘samningsmarkmiða’ og samningatækni. Slík framsetning gefur í skyn að aðildarferlið sé gagnkvæmt samningsferli þar sem niðurstaðan ræðst fyrst og fremst af samningshæfni íslenskra stjórnvalda. Sú mynd samræmist ekki þeirri framkvæmd sem Evrópusambandið hefur mótað í stækkunarferli sínu síðustu þrjá áratugi. Áður en samningskafli er opnaður þarf umsóknarríki að uppfylla svokölluð opnunarskilyrði (e. opening benchmarks). Þessi skilyrði eru fyrir fram skilgreind viðmið sem framkvæmdastjórn ESB setur áður en formlegar viðræður hefjast. Þau geta falið í sér kröfu um lagalegt samræmi við regluverk ESB, framlagningu trúverðugrar aðlögunar­áætlunar, uppbyggingu eftirlitsstofnana eða breytingar á gildandi innlendri löggjöf sem samræmist ekki grundvallarreglum sambandsins. Samningskafli er ekki opnaður fyrr en opnunarskilyrði teljast uppfyllt.“ Í aðildarviðræðunum sem stóðu yfir frá árunum 2009 til 2013 voru mikilvægir samningskaflar í málum á borð við sjávarútveg, landbúnað og dóms- og innanríkismál aldrei opnaðir, þar sem ESB leit svo á að íslenska ríkið uppfyllti ekki opnunarskilyrðin. Hefur eitthvað breyst í þessum efnum? Telur Þorgerður Katrín að breytt samningsstaða Íslands geri að verkum að stjórnvöld geti samið um önnur opnunarskilyrði, sem eru ófrávíkjanleg að sögn Ernu, í þessum köflum en ESB gerði á sínum tíma? Brýnt er að fá svör við þessum spurningum. *** Annað vakti athygli í viðtalinu við Þorgerði. Þegar talið barst að varnar- og öryggismálum sagði utanríkisráðherrann að aðildarríki Evrópu hefðu virkilega tekið sig á þegar kæmi að útgjöldum til þeirra og fullyrti svo að innan fárra ára myndu Evrópuríkin verja meira fé til málaflokksins en Bandaríkin. Orðrétt sagði ráðherrann: „Innan fjögurra ára þá mun Evrópa vera með meiri framlög til varnar- og öryggismála heldur en aðrar þjóðir eins og Bandaríkin.“ Það er vissulega rétt að útgjöld til varnarmála hafa aukist í álfunni á undanförnum árum enda geisar þar stríð sem Evrópuríkin taka þátt í með óbeinum hætti í formi stuðnings við Úkraínu. Rétt er að hafa í huga að hér er átt við einstök aðildarríki en ekki ESB sjálft, sem hefur litlu hlutverki að gegna í varnar- og öryggis­málum. Samanlagt verja aðildarríki ESB ríflega 300 milljörðum Bandaríkjadala í varnar- og öryggismál og hafa útgjöldin aukist um fimmtung á undanförnum árum vegna innrásar Rússa í Úkraínu. Bandaríkin verja þrefalt meira til varnarmála, eða um 900 milljörðum dala. Ef aðildarríki ESB ætluðu að ná Bandaríkjunum í þessum efnum þyrftu þau að verja sem nemur 5% af vergri landsframleiðslu í varnarmál. Það er fjarstæðukennt að það muni eiga sér stað enda hafa engir heyrt af þeim áformum nema hlustendur morgunútvarps Bylgjunnar. *** Í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins á sunnudag var rætt við Magnús Þorkel Bernharðsson, sérfræðing í málefnum Mið-Austurlanda, um hernaðarátökin á milli Bandaríkjanna og Ísraels annars vegar og Írans hins vegar. Fréttamaðurinn spurði Magnús hvort nágranna­ríkjunum stafaði einhver ógn af klerkastjórninni í ­Teheran. Hann svaraði því neitandi en sagði að klerkastjórnin hefði „verið í ýmsum verkefnum erlendis“. Og hvað felst í brölti þessarar verkefnamiðuðu klerka­stjórnar á erlendri grund? Það er stuðningur við hryðjuverkasamtök á borð við Hamas og PIJ á Gaza, Hezbollah í Líbanon sem og stuðningur við Húta í Jemen, súnníta-herdeildir í Írak og vopnaðar sveitir í Sýrlandi. Allt saman sárasaklaust samkvæmt Ríkisútvarpinu og viðmælanda fréttastofunnar, hvað svo sem segja má um árás Bandaríkjamanna og Ísraela á Íran og þá atburðarás sem nú er hafin. Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum Viðskiptablaðsins. Þessi birtist fyrst í blaðinu sem kom út 4. september 2026.