„Þessi bók, sem kemur út síðar í ár, hefur verið lengi í vinnslu. Það var undir lok síðustu aldar að ég ákvað að láta draum rætast og halda í doktorsnám í sögu á Englandi. Um leið ákvað ég að þar myndi ég rannsaka þorskastríðin og sögu landhelgismálsins," segir Guðni Th. Jóhannesson, prófessor í sagnfræði og fyrrverandi forseti Íslands. Eins og kemur fram í máli hans kemur út seinna á árinu bók hans Vald hinna veiku. Saga landhelgismálsins 1971-1974. „Vissulega var þegar búið að skrifa margt og mikið í þeim efnum. Skipherrar Landhelgisgæslunnar höfðu lýst átökunum frá sínum sjónarhóli, eða stjórnpalli, og embættismenn og stjórnmálamenn sömuleiðis. Þá voru fræðimenn líka byrjaðir að láta að sér kveða. Samt fannst mér vera pláss fyrir ungan sagnfræðing á uppleið, ef ég má gerast svo djarfur að lýsa sjálfum mér þannig. Frásagnir þeirra sem voru í eldlínunni hlutu að mótast af því að þeir voru í miðjum hasarnum og fræðileg skrif liðu stundum fyrir það að ekki var búið að veita aðgang að heimildum í skjalasöfnum. Svo lauk ég doktorsnáminu og hugði á frekari skref en ýmislegt olli því að maður gat ekki sest niður og skrifað um landhelgismál af miklum móð. Gagnaleit í skjalasöfnum er tímafrek og kostar skildinginn. Ég hélt víða og aflaði heimilda, mest hér heima og í Bretlandi en líka víðar; í Bandaríkjunum og Þýskalandi, Noregi og Danmörku, Belgíu og náði meira að segja að nálgast gögn úr rússneskum skjalasöfnum. Þær voru líka ófáar helgarferðirnar á Englandi þar sem leiðin lá út og suður að ræða við gamla freigátukapteina eða togarajaxla. Allir tóku þeir mér sérlega vel og sama má auðvitað segja um Íslendinga sem ég ræddi við. Mér fyrirgefst örugglega að nefna sérstaklega Guðmund skipherra Kjærnested, þjóðhetju og náfrænda minn (móðir hans Margrét og Sigurveig föðuramma mín voru systur). Þegar ég var í náminu úti skrifuðumst við á og hér heima naut ég gestrisni þeirra Margrétar konu hans á Þorfinnsgötunni í Reykjavík. Að missa fræðimannsmetnaðinn og verða að andlegum bjálfa En til að gera langa sögu stuttu náði ég að setja saman stutt yfirlit um þessa sögu, Þorskastríðin þrjú, sem Hafréttarstofnun Íslands gaf út árið 2006. Svo leið og beið og þegar ég tók við embætti forseta Íslands óttaðist ég í aðra röndina að ekkert yrði úr frekari skrifum. Ég man enn eins og gerst hefði í gær sumarið 2016 þegar ég var fullur tilhlökkunar en gerðist angurvær þegar maður tæmdi skrifstofuna í háskólanum og setti öll þorskastríðsgögnin ofan í kassa. Yrði ekkert úr þessu? Höfundur um borð í Árvakri, í fangi afa síns og nafna. Guðni Thorlacius var skipstjóri vitaskipsins Hermóðs en var í landi þegar það fórst með allri áhöfn undan Reykjanesi snemma árs 1959. Síðan tók hann við Árvakri en var hættur til sjós þegar átökin um 50 mílurnar hófust. En þetta var enn minn fræðimannsdraumur og metnaður. Á Bessastöðum fann ég jafnframt hvað það gat verið gott í amstri dagsins að flýja aðeins í fortíðina, ná einni kvöldstund eða morgni um helgi og skrifa smávegis um landhelgismál. Minntist ég þess þá líka sem Kristján Eldjárn hafði skrifað í dagbók sína og ég rakst á þegar ég skrifaði bók um stjórnarmyndanir og stjórnarslit í hans forsetatíð. Þar sagði hann að ef hann missti fræðimannsmetnaðinn myndi hann „eldast fyrir aldur fram og verða að andlegum bjálfa“. Sú varð ekki raunin. Það er í raun magnað hversu drjúgan skerf Kristján lagði til menningar og fræða þrátt fyrir að sitja í annasömu embætti. Þar var þá komið ágætis fordæmi. Auðvitað var maður búinn að búa vel í haginn og þegar ég flutti á Bessastaði var nær allri heimildavinnu lokið; maður átti „bara“ eftir að setja söguna saman og að því kom að það tókst, eða fyrsta skrefið var stigið. Árið 2022 kom út mikill doðrantur, Stund milli stríða. Saga landhelgismálsins, 1961–1971. Þar er farið yfir söguna frá því að Bretar (og Vestur-Þjóðverjar sem veiddu talsvert hér líka) viðurkenndu með semingi útfærslu lögsögunnar í 12 sjómílur og þar til ný ríkisstjórn tók við völdum hér, staðráðin í að færa línuna einhliða út í 50 mílur. Markmiðið að segja spennandi sögu Ég hef sagt í gamni að þetta sé tímabilið þar sem ekkert gerðist og mér hafi tekist að rekja það á yfir 500 blaðsíðum. Í raun gekk nú sitthvað á en það er samt ekkert miðað við öll þau átök sem lýst verður í því bindi sem ég er núna að leggja lokahönd á. Þar verða árekstrar og ásiglingar í fyrirrúmi ef svo má segja, að ekki sé minnst á togvíraklippurnar góðu sem gerbreyttu vígstöðunni á miðunum, okkur í vil. Markmiðið er í það minnsta að segja spennandi sögu þannig að lesandinn vilji fletta áfram og vita hvað gerist næst. Í alvöru fræðiriti er frásögn samt ekkert án greiningar. Ég kafa dýpra ofan í þessa sögu, útskýri til dæmis hvernig á því stóð að mínu mati að litla Ísland hafði sitt fram gegn öflugu flotaveldi – eða var það nú kannski svo að við urðum að sætta okkur við málamiðlanir? Stundum hafa sigrar landhelgissögurnar verið ýktir aðeins. Stundum hefur líka verið gert of mikið úr þeirri þjóðareiningu sem átti að hafa ríkt. Vissulega voru landsmenn sammála um lokatakmarkið, full yfirráð yfir Íslandsmiðum, en það var ætíð bullandi ágreiningur um hvaða leið skyldi farin, hversu hratt og þar fram eftir götunum. Þessa sögu þarf að segja því að annars búum við til falska mynd af því sem ekki var. Sama gildir reyndar um áhrif Íslands á þróun hafréttar. Ýmsir hafa freistast til að ýkja hann. Að sjálfsögðu skiptu ákvarðanir Íslendinga máli en 200 mílna efnahagslögsaga væri við lýði um víða veröld þótt við hefðum alltaf setið með hendur í skauti. Valdhafar í Rómönsku-Ameríku ruddu þessa braut, kröfðust 200 mílna þegar við vorum að bisa við að færa okkur úr þremur mílum í fjórar og síðan bættust í hópinn strandríki sem voru að losna undan nýlenduoki og vildu ráða yfir eigin auðlindum, rétt eins og við þá og nú. Háð en ekki lof Hér gildir bara hið fornkveðna að ef menn fara of frjálslega með sannleikann þá verður það háð en ekki lof. Samt get ég fúslega viðurkennt að ungi fræðimaðurinn sem ætlaði að endurskrifa sögu þorskastríðanna tók kannski stundum aðeins of djúpt í árinni. Þegar aldurinn færist yfir gerist maður aðeins íhugulli og ég er viss um að átta ár á forsetastóli breyttu einnig sýn minni á mikilvægi sögunnar í samfélaginu. Ég átta mig betur á því núna að fólk hefur þörf fyrir sameiginlega sýn á liðna tíð, eitthvað sem fær okkur til að finna að það er meira sem sameinar okkur en það sem sundrar okkur og að við megum fyllast stolti yfir því sem hefur áunnist á þessari eyju úti í Atlantshafi. Svo er bara að vona að lesendur njóti afrakstursins. Í það minnsta naut ég þess mjög að setja þessa bók saman og þakka öllum sem hjálpuðu mér við það." Á tímum heimsfaraldursins tók Guðni upp þráðinn frá fyrri skrifum um landhelgismálin. FF MYND/GÍGJA Kafli úr Valdi hinna veiku Í þessum kafla segir frá viðburðum á sjó og landi þriðjudaginn 5. september 1972, fimm dögum eftir að fiskveiðilögsagan var færð út í 50 sjómílur, í óþökk Breta sem bentu meðal annars á að Alþjóðadómstóllinn hefði úrskurðað að ekki mætti meina þeim veiðar utan 12 sjómílna. Hafa þarf í huga að gripið er niður í miðri bók og því búið að kynna menn og málefni til sögunnar. Hér er nefnt til öryggis að Ólafur Jóhannesson var forsætis- og dómsmálaráðherra og formaður Framsóknarflokksins, Lúðvík Jósepsson sjávarútvegsráðherra og leiðtogi Alþýðubandalagsins í landhelgismálum, Einar Ágústsson utanríkisráðherra, Jónas Árnason þingmaður Alþýðubandalagsins, Már Elísson fiskimálastjóri, Pétur Sigurðsson forstjóri Landhelgisgæslunnar, Niels P. Sigurðsson sendiherra í Lundúnum og John McKenzie sendiherra Breta hér á landi. Þess þarf einnig að geta Miranda var eftirlitsskip sem Bretar höfðu á miðunum, togurum til halds og trausts. Síðar í átökunum voru dráttarbátar sendir á vettvang og svo herskip hennar hátignar. september 1972. Þriðjudagur Stjórnstöð Landhelgisgæslunnar, Seljavegi. „Stuggið við bresku ómerkingunum með víraklippum“ Færist nú fjör í leikinn. Margt gerist á mörgum stöðum í senn. Klukkan 09:17 er skeyti sent úr stjórnstöð til Ægis og Óðins: „Í framhaldi af skeyti í gær … stuggið við bresku ómerkingunum með víraklippum ef ástæða er til. Stop. Athugið að aðvara þá aftur fyrst. Stop.“ Skilaboðin eiga sér aðdraganda og uppruna. Í krafti stöðu sinnar sem hinn pólitíski yfirmaður Landhelgisgæslunnar gefur Ólafur Jóhannesson leyfi fyrir aðgerðum, án efa í nánu samráði við Pétur Sigurðsson. Aukin óþreyja hefur eflaust ráðið mestu um það að nú verður látið reyna á leynivopnið. Ekki er það kornið sem fyllir mælinn en þennan morgun birtast áfram fréttir um getuleysi varðskipanna og þá stjórnvalda um leið. Úti í Englandi má líka finna svipaðar fréttir ‒ í Daily Express segir að á miðunum séu varðskipsmenn hafðir að athlægi og Land of Hope and Glory , ættjarðaróður Edwards Elgars, ómi þar daginn út og inn. Senn verður vonandi breyting á. Gæsluvélin er fengin til að fljúga yfir miðin undan Horni. „Axjon [svo] kl. 12:00“, stendur í skeyti frá Ægi til stjórnstöðvar sem ráðið er úr klukkan tíu að morgni. Stjórnarráðshúsið við Lækjartorg. „Lúðvík Jósepsson gagnrýndi Landhelgisgæsluna fyrir að sýna of mikla linkind“ Það stendur á endum að um svipað leyti og skilaboðin um tímasetningu atlögunnar berast frá Ægi á hafi úti lætur sjávarútvegsráðherra til sín taka á ríkisstjórnarfundi í Reykjavík. „Lúðvík Jósepsson gagnrýndi Landhelgisgæsluna fyrir að sýna of mikla linkind í samskiptum við landhelgisbrjóta,“ segir í fundargerð, snubbóttri að vanda. Ólafur Jóhannesson verður til svara, kveðst munu gefa skýrslu næst þegar ráðherrar koma saman. Er svo tekið til við að ræða önnur mál. Má þar nefna fjárlagafrumvarpið en einnig smærri viðfangsefni á borð við hugsanlega hækkun á nautgripakjöti og slátri og lausn eins kennara frá embætti við Menntaskólann í Reykjavík. Í miðjum klíðum gerist það að forsætisráðherra er kallaður í símann. Á hinum enda línunnar er Baldur Möller, ráðuneytisstjóri í dómsmálaráðuneytinu. Stórfréttir hafa borist. Ægir, 38 mílur undan Horni. Klippum slakað í sjó Ægir hefur verið u