Frestur til að skila inn umsögnum um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu rennur út í dag. Alls sendi utanríkismálanefnd 252 umsagnabeiðnir til ýmissa aðila en 20 hafa skilað inn umsögn að svo stöddu. Meðal þeirra sem hafa skilað inn umsögn er Björn Bjarnason, lögfræðingur og fyrrverandi ráðherra, sem hefur ýmislegt út á tillöguna að setja. Umsögnin er í fjórum köflum en hann byrjar á að taka fyrir spurninguna sjálfa, hvort halda skuli áfram viðræðum Íslands um aðild að ESB. Björn bendir á að viðræðum hafi verið slitið af hálfu Íslands árið 2015 og að Ísland hafi verið tekið af listum sem umsóknarríki. Það sé því villandi að gefa til kynna í spurningu í þjóðaratkvæðagreiðslu að unnt sé að halda áfram þeim viðræðum. „Eins og þetta mál liggur fyrir utanríkismálanefnd og öðrum sem lesa það er spurningin í tillögunni villandi og kjósendur hafa engar upplýsingar um raunveruleg áhrif þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Hvergi er vikið að því í reglum ESB um samskipti við umsóknarríki að þar komi eitthvað til álita sem lýsa má með íslenska hugtakinu að-kíkja-í-pakkann sem virðist liggja að baki tillögu utanríkisráðherra,“ segir Björn. „Af þessu leiðir að spurningin er ekki aðeins óskýr heldur er hún reist á rangri forsendu um stöðu málsins. Slík spurning getur ekki talist fullnægjandi grundvöllur fyrir upplýsta og lýðræðislega ákvörðun kjósenda.“ Björn fer einnig yfir lög og viðmið, en að hans sögn megi af öll ráða að tími til fullnægjandi undirbúnings hafi verið skammur, til að mynda hafi tillagan ekki verið lögð fram í samráðsgátt. Þá sé verið að taka fram fyrir hendur landskjörstjórn, sem gegnir veigamiklu hlutverki við að tryggja að rétt sé staðið að framkvæmdinni á lögmætan hátt, en óljóst sé hvort væntanlegt kynningarstarf þegar kemur að málefninu sé reist á samráði við landskjörstjórn. „Er ekki hjá því komist að nefna þennan ágalla á málatilbúnaði utanríkisráðherra og ráðuneytis hans í þessari umsögn þótt athugasemdin eigi ef til vill frekar erindi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis vegna formlegrar hliðar málsins og samskipta Alþingis við landskjörstjórn,“ segir Björn. „Af öllu þessu verður ráðið að undirbúningur tillögunnar hafi verið ófullnægjandi og ekki í samræmi við þær kröfur sem lög og alþjóðleg viðmið gera til þjóðaratkvæðagreiðslna.“ Þá gagnrýnir Björn tímasetninguna, en utanríkisráðherra hafi sagt að þetta væri heppilegast á þessum tíma þar sem viðhorfið hjá ESB væri allt annað nú en árið 2009. Þá vísaði hún til uppnáms í Evrópu vegna framgöngu Bandaríkjaforseta á alþjóðavettvangi. Ráðherrann líti nú á það sem „opinn glugga“ að ganga inn í Evrópusambandið en það kunni að verða of seint árið 2027. „Hér verður að draga í efa að skynsamlegt sé með íslenska öryggis- og viðskiptahagsmuni í huga að móta svo ögrandi afstöðu gagnvart Bandaríkjunum, nánasta samstarfsríki Íslendinga í 85 ár og eins konar ábyrgðarmanni sjálfstæðis þjóðarinnar við stofnun lýðveldisins árið 1944 og samningsbundnum ábyrgðarmanni varna þjóðarinnar í 75 ár,“ segir Björn. „Í því felst skammsýni, ekki síst ef utanríkisráðherra Íslands telur það málstað sínum helst til framdráttar að ala á tortryggni í garð Bandaríkjastjórnar. Varnarsamstarf á vettvangi Evrópusambandsins eða við ríki innan þess kæmi aldrei í stað öryggistryggingarinnar sem felst í varnarsamningnum við Bandaríkin með NATO að bakhjarli.“ Það sé ómálefnalegt sjónarmið að neikvæð viðhorf til Bandaríkjastjórnar ráði tímasetningu þjóðaratkvæðagreiðslunni. Skorar hann á utanríkismálanefnd að leggja til við Alþingi að fresta atkvæðagreiðslunni fram til vors 2027, eins og hún hefur lagaheimild til að gera. Loks vísar Björn til stjórnarskrárinnar, en þótt tillagan snúist ekki formlega um eitthvað sem krefst breytinga á stjórnarskránni sé ljóst að efnislegar afleiðingar hennar lúti að slíkum breytingum. Aðild að Evrópusambandinu feli óhjákvæmilega í sér framsal ríkisvalds til yfirþjóðlegs valds. Ekki sé um formsatriði að ræða sem hægt verði að leysa síðar í ferlinu, heldur raunverulegur og lagalegur þröskuldur sem verði að fjarlægja. Án stjórnarskrárbreytingar gæti þjóðaratkvæðagreiðsla ekki ein og sér skapað lagalegt umboð til aðildar eða viðræðna um hana. Hætta sé á að kjósendur verði leiddir í öngstræti sé þeim boðið að taka afstöðu til máls sem ekki er unnt að framkvæma. „Með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir er kjósendum boðið að taka afstöðu til máls sem hvorki er skýrt, nægilega vel undirbúið lögfræðilega né framkvæmanlegt innan gildandi stjórnarskrár. Tillagan stenst því ekki þau viðmið sem gerð eru til lýðræðislegra ákvarðana og getur ekki talist traustur grundvöllur fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu,“ segir Björn að lokum.