Innlent | Morgunblaðið | 14.4.2026 | 7:00 „Þú gengur ekki svo auðveldlega út úr ESB“ Hjörtur J. Guðmundsson mbl.is/Karítas Sveina Guðjónsdóttir Setja bókamerki Aðsend grein úr Morgunblaðinu „Ég veit bara að það er rosalega mikil vegferð að fara í það ferli og það er líka vegferð sem þarf að vera mikil samstaða um hjá þjóðinni. Eins og dæmin hafa sýnt, þú gengur ekki svo auðveldlega út úr Evrópusambandinu,“ sagði Kristrún Frostadóttir, formaður Samfylkingarinnar og nú forsætisráðherra, í hlaðvarpinu Chess After Dark 27. ágúst 2024. Vísaði hún þar til útgöngu Bretlands úr sambandinu í kjölfar þjóðaratkvæðisins þar í landi 2016, sem var vægast sagt ekki þrautalaus. Fyrir utan annað gerði Evrópusambandið sér beinlínis far um að gera Bretum útgönguna sem allra erfiðasta. Til að mynda kom fram í skýrslu sem unnin var fyrir þing Evrópusambandsins og birt í febrúar 2022 eftir samþykkt 516 af 705 þingmönnum þess að hlutverk sambandsins væri að standa vörð um samrunaþróunina innan þess og koma í veg fyrir útgöngu fleiri ríkja en Bretlands. Þá hafði CNBC eftir Pierre Gramegn, þáverandi fjármálaráðherra Lúxemborgar, 24. janúar 2018 að margir forystumenn innan Evrópusambandsins vildu refsa Bretum fyrir útgönguna en að þeir myndu á hinn bóginn aldrei viðurkenna það opinberlega. Þeir áttu að vera víti til varnaðar fyrir önnur ríki sambandsins. Erfitt að endurheimta fullveldið Meðal þess sem fram kom í drögum að skýrslu um Ísland og Evrópusambandið sem Gunnar Pálsson, fyrrverandi sendiherra Íslands í Brussel, setti saman árið 2018 var að draga mætti þá ályktun af viðræðum brezkra stjórnvalda við sambandið um útgöngu Bretlands að „ekki yrði áhlaupaverk fyrir fámenna þjóð að endurheimta það fullveldi sem framselt yrði með aðild að sambandinu, skyldi henni snúast hugur síðar meir.“ Fyrir okkur Íslendinga er þetta fyrst og fremst lærdómurinn af útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Þegar einu sinni er komið þar inn er ekki hlaupið út aftur. Hins vegar voru Bretar þrátt fyrir erfiðleikana við að komast út úr Evrópusambandinu í miklu sterkari stöðu en við Íslendingar yrðum í þeim efnum. Bretar eru þannig til að mynda eitt stærsta hagkerfi heimsins og að sama skapi eitt af helztu herveldunum. Það sem hjálpaði einnig mikið í þeim efnum var sú staðreynd að þeir höfðu ekki gefið upp brezka pundið. Miklu erfiðara hefði verið fyrir Bretland að segja skilið við sambandið ef landið hefði verið komið með evruna og þurft að setja á laggirnar nýjan sjálfstæðan gjaldmiðil. Upptaka evrunnar er í dag skylda fyrir ríki sem ganga í sambandið. Bretar urðu í flestum tilfellum undir Hins vegar vilja harðir Evrópusambandssinnar eins og Dagur B. Eggertsson, þingmaður Samfylkingarinnar, ekki ræða um þessa hlið útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Þeir telja vænlegra að beina sjónum að því með hvaða hætti Bretum hafi vegnað efnahagslega eftir útgönguna og hvað skoðanakannanir þar segja við núverandi aðstæður en vilja þó aðeins tala um valdar kannanir. Þeir vilja heldur ekki tala um hræðsluáróður brezkra Evrópusambandssinna í aðdraganda þjóðaratkvæðisins þar í landi um það hvað útganga myndi þýða fyrir Breta sem er óraveg frá því að hafa raungerzt. Helzti ávinningurinn af útgöngu Breta var að geta aftur ráðið sínum málum og geta tekið sjálfir ákvarðanir um eigin mál sem verður seint metið til fjár. Rannsókn samtakanna Business for Britain árið 2014 sýndi að fulltrúar Bretlands hefðu í flestum tilfellum orðið undir í atkvæðagreiðslum í þingi Evrópusambandsins 2009-2014 þrátt fyrir að landið hafi verið eitt af fjölmennustu ríkjum sambandsins. Þá sýndi önnur rannsókn samtakanna sama ár að öll þau mál sem brezk stjórnvöld hefðu greitt atkvæði gegn í ráðherraráði þess frá 1996-2014 hefðu engu að síður orðið að lögum. Hafa ekki losað sig við hlekkina Hvað efnahagsmálin varðar átti helzti ávinningurinn að vera sá að losna við íþyngjandi regluverk Evrópusambandsins sem drægi úr samkeppnishæfni landsins og þvældist fyrir viðskiptum við ríki utan sambandsins. Hins vegar fóru brezk stjórnvöld þá leið með einni lagasetningu að gera allt regluverk Evrópusambandsins að hluta af brezka lagasafninu en stærstur hluti regluverksins gildir í ríkjum sambandsins án þess að innleiða þurfi það sérstaklega. Síðan var ætlunin að skera það niður hressilega þegar út væri komið. Það hefur hins vegar ekki verið gert nema að mjög litlu leyti. Með öðrum orðum endurheimtu Bretar frelsi sitt en hafa hins vegar haldið áfram að bera hlekkina í efnahagsmálum sem þeir báru þegar þeir voru innan Evrópusambandsins. Þetta er fyrst og fremst ástæðan fyrir því að Bretum hefur ekki vegnað eins vel efnahagslega og vonir stóðu til. Engu að síður hefur Bretlandi gengið jafnt og þétt betur að mörgu leyti þó hérlendir og erlendir Evrópusambandssinnar kjósi auðvitað að benda einungis á það sem betur hefði mátt fara. Þannig hefur Bretum gengið mun betur en bæði Frakklandi og Þýzkalandi, tveimur öflugustu hagkerfum sambandsins. Vilja hvorki evruna né Schengen Varðandi skoðanakannanir í Bretlandi hafa margar þeirra vissulega sýnt fleiri hlynnta því að ganga aftur í Evrópusambandið en andvíga því. En það gerðu þær reyndar líka þar til tiltölulega skömmu fyrir þjóðaratkvæðið 2016. Þær segja þannig ekki mikið frekar en kannanir á miðju kjörtímabili um það hvernig næstu þingkosningar fara. Hitt er annað mál að þegar Bretar hafa til dæmis verið spurðir hvort þeir vildu ganga aftur í sambandið ef það þýddi upptöku evrunnar og aðild að Schengen-svæðinu, sem eru skilyrði fyrir því að ganga þar inn, hafa fleiri sagt að þeir vildu standa utan þess. Hið sama er til dæmis að segja um kannanir þar sem komið hefur fram að Bretar vildu frekar kjósa stjórnmálaflokka sem hefðu þá stefnu að láta útgönguna úr Evrópusambandinu virka eins og stefnt hafi verið að en flokka sem vildu fara aftur í sambandið. Miðað við þetta er vitanlega efitt að draga þá ályktun að Bretar vilji í raun og veru snúa þangað aftur. Enda er það ekki skrítið í ljósi áhrifaleysis þeirra við töku ákvarðana innan Evrópusambandsins eins og rakið er fyrr í greininni. Það er einnig mikilvægur lærdómur fyrir okkur Íslendinga. Fyrst áhrifaleysi Breta var slíkt, hvað þá með okkur? www.stjornmalin.is Hjörtur J. Guðmundsson sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur og heldur úti vefsíðunni www.stjornmalin.is Fáðu aðgang að þessari grein Með áskrift færðu fullan aðgang að öllum læstum greinum Árvakurs — vandað, fjölbreytt og traust efni, hvar og hvenær sem er. Þannig styður þú íslenska fjölmiðlun og hjálpar okkur að halda áfram að segja sögurnar sem skipta máli. Tryggðu þér aðgang núna. Skoða áskriftarleiðir Innskráning Gleymt lykilorð? Kennitala: Lykilorð: Ertu ekki með notendaaðgang? Fara í nýskráningu . Fáðu þér áskrift til að lesa áfram Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift. Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu, rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki á mbl.is. Kynntu þér áskriftarleiðirnar Ég er nú þegar áskrifandi Ég er ekki með notendaaðgang Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Blogga um frétt Nánar um málið í Morgunblaðinu Áskrifendur: Lesa blaðið hér Nýjast á mbl.is » 14 ára piltur stal strætó og keyrði frá Noregi til Svíþjóðar „Þú gengur ekki svo auðveldlega út úr ESB“ Gerði gys að Bieber á Coachella Arnar Kristjánsson nýr framkvæmdastjóri G. Run „Er sykurskattur lausnin eða einföldun á flóknu vandamáli?“ Umræðan Tækifærið er núna til alvöru breytinga „Þú gengur ekki svo auðveldlega út úr ESB“ Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Atvinnustefnan þarf ekki að kosta mikið Inga: „Mikil eftirsjá að Guðmundi Inga“ Flugstjórinn meðal þeirra tekjuhæstu í flugbransanum Segir strengjabrúður Orbán-stjórnarinnar verða að víkja Mest lesið Í gær Í vikunni Myndskeið sýnir frá handtöku ökumannsins Segir ekkert barn orðið fyrir ofbeldi á heimilinu Áhyggjur af mikilli slysahættu og skora á ríkið Lést eftir fall í Ölfusá „Þetta er gríðarlega áhugaverður sigur“ Þjónusta milljónir manna í Kína Hagur verkafólks að standa utan ESB Hornbjarg er ekki þjóðlenda Listi Miðflokksins ólögmætur: „Svæsin niðurstaða“ Lögregla keyrði inn í hlið bifreiðar í íbúðahverfi Flugstjórinn meðal þeirra tekjuhæstu í flugbransanum Lést eftir fall í Ölfusá MAST og lögregla við Húsdýragarðinn Segist hafa flogið með „íslenska Maverick“ Lögregla keyrði inn í hlið bifreiðar í íbúðahverfi Dæmd eftir að grín fór úr böndunum Guðmundur Ingi segir skilið við Flokk fólksins Listi Miðflokksins ólögmætur: „Svæsin niðurstaða“ Þjóðaratkvæðagreiðsla í uppnámi Lágflugið í Eyjum: „Hún sleikir þökin á húsunum“ Fresta hátíð vegna andláts Björgvins Flugstjórinn meðal þeirra tekjuhæstu í flugbransanum Icelandair gaf ekki leyfi fyrir lágfluginu Ragnari Frey sagt upp störfum á Landspítalanum Myndskeið: Icelandair í lágflugi yfir Vestmannaeyjum Svala: „Elsku pabbi minn, sorgin er svo mikil og þung“ Lést eftir fall í Ölfusá Blekkingum beitt: Sölvi er sprelllifandi Fluttur á bráðamóttöku eftir fall í Ölfusá Þekkt leikkona styður Grindavík Nýjast á mbl.is » 14 ára piltur stal strætó og keyrði frá Noregi til Svíþjóðar „Þú gengur ekki svo auðveldlega út úr ESB“ Gerði gys að Bieber á Coachella Arnar Kristjánsson nýr framkvæmdastjóri G. Run „Er sykurskattur lausnin eða einföldun á flóknu vandamáli?“ Umræðan Tækifærið er núna til alvöru breytinga „Þú gengur ekki svo auðveldlega út úr ESB“ Meira í Umræðunni » Fleira áhugavert Þýðir aðild betri lánakjör á Íslandi? Listi Miðflokksins ólögmætur: „Svæsin niðurstaða“ Atvinnustefnan þarf ekki að kosta mikið Sjávarútvegsstjóri ESB í heimsókn Mest lesið Í gær Í vikunni Myndskeið sýnir frá handtöku ökumannsins Segir ekkert barn orðið fyrir ofbeldi á heimilinu Áhyggjur af mikilli slysahættu og skora á ríkið Lést eftir fall í Ölfusá „Þetta er gríðarlega áhugaverður sigur“ Þjónusta milljónir manna í Kína Hagur verkafólks að standa utan ESB Hornbjarg er ekki þjóðlenda Listi Miðflokksins ólögmætur: „Svæsin niðurstaða“ Lögregla keyrði inn í hlið bifreiðar í íbúðahverfi Flugstjó