Launaþróun á efsta lagi ríkisins virðist fylgja tveimur ólíkum brautum. Annars vegar eru hópar á borð við ákveðna em­bættis­menn, dómara og þjóðkjörna full­trúa sem fá laun sam­kvæmt sérákvæðum í lögum. Hins vegar eru það for­stöðu­menn ríkis­stofnana sem lúta mati stjórn­valda á hverjum tíma. Ný skýrsla um kjör for­stöðu­manna bendir til þess að sá síðari hópur hafi setið eftir á sama tíma og aðrir topp­hópar hins opin­bera hafa notið sjálf­virkari eða hagstæðari þróunar. Skýrslan, sem Talnakönnun vann fyrir Félag for­stöðu­manna ríkis­stofnana í desember 2025, leggur megin­áherslu á þróunina frá 2019. Þar kemur fram að kaup­máttur launa for­stöðu­manna hafi rýrnað um 4,9% frá 2019 og um 3,9% frá 2022. Á sama tíma hafi laun ráðu­neytis­stjóra hækkað meira en laun bæði skrif­stofu­stjóra og for­stöðu­manna, og ríkis­starfs­menn í heild hækkað meira að raun­virði en for­stöðu­menn. Sam­kvæmt skýrslunni hækkaði launa­vísi­talan 21,6% meira en laun for­stöðu­manna á tíma­bilinu 2019 til 2025. Sjá einnig Greina frá árslaunum æðstu yfir­manna ríkis­fyrir­tækja Þetta skiptir máli vegna þess hvernig launa­kerfið er byggt upp. Í opin­beru yfir­liti Stjórnarráðsins kemur fram að ákveðnir em­bættis­menn, dómarar og þjóðkjörnir full­trúar fá laun sam­kvæmt sérákvæðum í lögum. Í reglum um starfskjör dómara segir bein­línis að laun þeirra taki breytingum 1. júlí ár hvert eftir hlut­falls­legri breytingu á meðaltali reglu­legra launa starfs­manna ríkisins. Á móti kemur að Fjársýslan segir að launa­leiðréttingar for­stöðu­manna byggi á ákvörðunum um laun for­stöðu­manna, æðstu em­bættis­manna og alþingis­manna. Þar með er annar hópurinn í ríkara mæli tengdur lög­bundnum viðmiðum en hinn háður mati kjara- og mann­auðssýslu stjórn­valda Kerfisbreyting snéri þróun við Tölurnar undir­strika þetta. Í skýrslunni kemur fram að launaþróun for­stöðu­manna, skrif­stofu­stjóra og ráðu­neytis­stjóra hafi verið nokkuð svipuð fram til 2021, en eftir það hafi for­stöðu­menn og skrif­stofu­stjórar dregist aftur úr ráðu­neytis­stjórum. En for­stöðu­menn hafi síðan ekki fylgt al­mennri launaþróun eftir 2021 og að þeir þyrftu 21,6% hækkun til að halda í við launa­vísitölu frá 2019 til 2025. Innan ríkis­kerfisins sjálfs er bilið einnig orðið sýni­legt. Í skýrslunni segir að meðal­laun for­stöðu­manna ríkis­stofnana séu 1,718 milljónir króna á mánuði, laun skrif­stofu­stjóra í Stjórnarráðinu séu á bilinu 1,75 til 1,83 milljónir og ráðu­neytis­stjórar séu komnir í 2,5 til 2,6 milljónir króna á mánuði. Á mynd um dreifingu launa sést jafn­framt að skrif­stofu­stjórar og ráðu­neytis­stjórar eru al­mennt ofar en flestir for­stöðu­menn. Þróunin er enn sláandi þegar litið er lengra aftur. Árið 2015 voru for­stöðu­menn að meðaltali með um 164 þúsund krónum hærri mánaðar­laun en skrif­stofu­stjórar. Nú hefur dæmið snúist við og skrif­stofu­stjórar eru sam­kvæmt skýrslunni um 43 þúsund krónum ofar. Í sér­stakri töflu er reiknað að ef laun for­stöðu­manna hefðu þróast með sama hætti og laun skrif­stofu­stjóra hefði mis­munurinn numið 24,4 milljónum króna á mann að meðaltali yfir tíma­bilið, eða um tveimur milljónum króna á ári. Skýrslu­höfundar rekja þetta ekki síst til þess að launaþróun for­stöðu­manna hafi ekki fylgt þeim viðmiðum sem ríkið segist horfa til. Í inn­gangi er rifjað upp að félagið óskaði meðal annars eftir mati á því hvort launaþróun for­stöðu­manna hefði verið í samræmi við launa­stefnu á vinnu­markaði og önnur viðmið um al­menna launaþróun. Niður­staðan sem birt er síðar í skýrslunni er að nær allir saman­burðar­hópar hafi hækkað meira í launum en for­stöðu­menn, bæði á opin­berum vinnu­markaði og al­menna markaðnum. Það gerir stöðu for­stöðu­manna sér­kenni­lega. Um er að ræða hóp sem er aug­ljós­lega á háum launum miðað við þorra launafólks, en sem virðist engu að síður ekki njóta sömu sjálf­virku eða mark­vissu verndar og aðrir topp­hópar innan kerfisins. Viðaukinn sýnir til dæmis að launa­flokkar for­stöðu­manna byrja í um 1,15 milljónum króna á mánuði og fara upp í 3,42 milljónir hjá for­stjóra Land­spítala. Þar á milli eru fjölmörg stór em­bætti og stofnanir á bilinu 1,65 til 2,34 milljónir. Þetta verður enn at­hyglis­verðara þegar borið er saman við laun æðstu stjórn­enda ríkis­fyrir­tækja. Við­skipta­blaðið greindi frá því í gær að tíu launa­hæstu ríkis­for­stjórarnir væru með um 4,1 milljón króna á mánuði að jafnaði. Sá saman­burður nær að vísu til ríkis­fyrir­tækja en ekki ríkis­stofnana, en sýnir samt hversu sundur­leitt launa­um­hverfið er orðið á toppi hins opin­bera. Annars vegar eru það for­stöðu­menn stofnana sem sam­kvæmt nýju skýrslunni hafa tapað kaup­mætti og setið eftir gagn­vart ráðu­neytis­kerfinu. Hins vegar eru æðstu stjórn­endur opin­berra fyrir­tækja komnir upp á allt annað tekju­stig. Sú mynd sem dregst upp er því ekki ein­fald­lega sú að for­stöðu­menn ríkis­stofnana séu illa launaðir. Hún er fremur sú að ríkið virðist halda úti ósamræmdu topp­kerfi þar sem sumir hópar fylgja lög­bundnum og sjálf­virkari viðmiðum, aðrir lúta mati kjara- og mann­auðssýslu, og enn aðrir, á borð við æðstu stjórn­endur ríkis­fyrir­tækja, eru komnir langt fram úr báðum þessum hópum. Fyrir ríkið er þetta vandasöm staða. Ef mark­miðið er að hafa gegnsætt og mál­efna­legt launa­kerfi fyrir efstu stjórn­endur hins opin­bera þá er erfitt að sjá slíkt samræmi í þeim tölum sem nú liggja fyrir. Gögnin benda fremur til þess að staða innan valda­kerfisins og það hvaða launa­fyrir­komu­lag hver hópur fellur undir hafi ráðið miklu um þróunina síðustu ár.