Íslenskt efnahagslíf stendur á krossgötum. Á sama tíma og við reynum að sigla út úr þrálátri verðbólgu síðustu ára blasa við áskoranir sem krefjast meira en aðeins góðra áforma. Þær krefjast þess að við rýnum í ríkisreksturinn af meiri festu, sýnum raunsæi í áætlanagerð og umfram allt að við segjum sannleikann um stöðuna eins og hún er. Í stjórnmálum er freistingin oft sú að mála upp bjartari mynd en innstæða er fyrir, en í efnahagsmálum getur slík sjálfsblekking orðið samfélaginu dýrkeypt. Enginn hefur gleymt því hvernig breski skuldabréfamarkaðurinn felldi Liz Truss fv. forsætisráðherra Bretlands, þegar áform ríkisstjórnar hennar í ríkisfjármálum voru afar ótrúverðug. Grunngildin sem gleymdust Lög um opinber fjármál eru ekki aðeins tæknilegar reglur um gangverk ríkisfjármála. Lögin eru leiðarljós ábyrgrar hagstjórnar og grunnmarkmið þeirra er að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála, sbr. 1. gr. laganna. Í því ljósi er í lögunum meðal annars kveðið á um fimm grunngildi sem stefnumörkun í opinberum fjármálum skal byggja á, sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Núverandi staða kallar á að þrjú þessara gilda séu skoðuð sérstaklega, varfærni, festa og gagnsæi. Skyndilegar breytingar á borð við verulega hækkun veiðigjalda, vörugjaldabreytingar, óvænta 9% aukningu ríkisútgjalda að nafnverði milli ára og óljós hagræðingaráform sem eiga að skila tugum milljarða í sparnað næstu ár benda til þess að grunngildin séu ekki í forgrunni. Þegar við bætum við vanfjármögnuðum Landspítala og ringulreið í uppbyggingu hjúkrunarheimila, á sama tíma og stefnt er að hallalausum ríkisrekstri árið 2027, blasir við ákveðið ósamræmi. Ríkisstjórnin þarf að segja það sem blasir við. Markmið um hallalaus fjárlög árið 2027 eru óraunsæ í ljósi útgjaldaaukningarinnar og óljósra sparnaðaraðgerða. Slík markmið munu að óbreyttu grafa undan þeirri uppbyggingu innviða sem þjóðin þarf á að halda. Platregla um aðhald Hin svokallaða stöðugleikaregla, sem nú er hluti laga um opinber fjármál, á að takmarka útgjaldaaukningu í rekstri ríkisins við 2% raunvöxt milli ára. En þegar rýnt er í tölurnar sést að reglan er að mörgu leyti veiking á grunngildum laga um opinber fjármál. Dýrustu ákvarðanir stjórnvalda, stórar fjárfestingar og miklar skuldbindingar almannatrygginga eru hreinlega teknar út fyrir sviga. Ef regla felur ekki í sér skýrt og mælanlegt viðmið sem nær yfir alla þætti ríkisrekstrarins, jafnvel þótt einhverjar undantekningar séu, þá er hún í besta falli óskhyggja. Hún verður tæki til að búa til ímynd varfærni fremur en raunverulegt aðhald. Slík vinnubrögð valda því að markaðurinn missir trúna á áætlunum ríkisins, sem skilar sér í hærri verðbólguhorfum og auknum fjármagnskostnaði fyrir okkur öll. Það er nákvæmlega það sem við sjáum gerast núna. Ytri áföll og óblíð náttúra eru hluti af okkar raunveruleika Fyrirhyggja í ríkisrekstri felst í því að vera viðbúinn því sem líklegt er að gerist. Á Íslandi eru náttúruhamfarir ekki óvæntir atburðir í tæknilegum skilningi. Þær eru hluti af landfræðilegum og jarðfræðilegum veruleika okkar. Við bíðum nú eftir enn einu gosinu á Reykjanesskaga, en samt er varasjóður fjárlaga aðeins um 1% af fjárheimildum ríkisins. Vitanlega vonum við að allt fari vel á árinu 2026. Það er samt í besta falli óábyrgt að ætla að reka ríkissjóð með jafn lágt þol gagnvart áföllum. Til hvers halda menn að lög um opinber fjármál krefjist 1% varasjóðs að lágmarki? Tilgangurinn var meðal annars sá að draga úr þörf fyrir notkun fjáraukalaga. Uppgjör við markmiðið um hallalaus fjárlög 2027 Það er virðingarvert að stefna að hallalausum fjárlögum árið 2027 og við þurfum að stefna að fullkomnu jafnvægi í rekstri ríkisins. En við verðum að spyrja hvort það sé raunsætt árið 2027. Fjárlög næsta árs verða lögð fram innan 7 mánaða. Greiningar markaðsaðila benda til þess að áform um að vaxa út úr vandanum séu í besta falli bjartsýni. Samhliða þessu blasir við rekstrarvandi lykilstofnana. Það vantar að minnsta kosti 5 milljarða króna á þessu ári einu saman til að rekstraráætlun Landspítalans gangi upp. Fráflæðisvandi vegna skorts á hjúkrunarrýmum gerir það að verkum að dýrustu deildir spítalans nýtast ekki sem skyldi. Forstjóri Landspítalans telur spítalanum nú nærri ómögulegt að takast á við skyndilega atburði eins og fjöldaslys. Að ætla að ná núlli í ríkisrekstri árið 2027 þýðir þá í raun að viðhalda undirfjármögnun Landspítalans nema fundin séu ný verkefni sem hætt verður við fyrir milljarða króna. Það er óboðlegt að við rekum heilbrigðiskerfið í stöðugu neyðarástandi. Vextir og vegferðin framundan Okkar sameiginlega markmið er að heimilin í landinu búi við fyrirsjáanleika. En skilaboð Seðlabankans eru skýr. Blikur eru á lofti. Enn og aftur. Miðað við núverandi verðbólguspá er ekki útlit fyrir vaxtalækkanir fyrr en í fyrsta lagi í haust, og vaxtahækkun er jafnvel ekki óhugsandi. Þessi þróun bitnar á þúsundum heimila. Ef ríkisfjármálin vinna gegn peningastefnunni með ófjármögnuðum loforðum og ósjálfbærri útgjaldaaukningu mun sá tímapunktur þegar vextir lækka færast enn fjær. Það er áhætta fólgin í því að bíða aðeins eftir hagvexti og hærri skatttekjum án þess að grípa til raunverulegra aðgerða. Við getum ekki haldið áfram að lofa öllu fögru án þess að sýna hvernig á að borga fyrir það. Það heitir að plata. Valið er skýrt Stjórnmál snúast um val. Val mitt er skýrt. Við eigum að skipta út óskhyggju fyrir raunsæi og skynsemi. Við þurfum að fylgja grunnhugsun laga um opinber fjármál um varfærni, festu og gagnsæi. Við þurfum raunverulega stöðugleikareglu sem bítur, nýja hvata fyrir atvinnulífið til að efla vöxt atvinnugreinaöflugan varasjóð til að mæta náttúruöflunum og markvissar hagræðingaraðgerðir samhliða kröftugri endurskoðun á forgangsröðun í ríkisrekstrinum. Við þurfum með öðrum orðum nýja framsókn sem byggir á því að horfast í augu við staðreyndir og vinna saman að lausnum. Hallalaus fjárlög byggð á óskhyggju eru eins og hús reist á sandi, sem stendur þegar viðrar vel. En þegar veðrið versnar og grunnurinn gefur sig, þá bitnar það á öllu hagkerfinu. Við þurfum að byggja á bjargi á Íslandi og treysta betur grunn ríkisfjármála. Höfundur er formaður Framsóknarflokksins.