Innlent | Morgunblaðið | 22.4.2026 | 13:42 Virkjanirnar allar á hættusvæði Hér sést Hamraneshverfi sem er í byggingu. Það er sunnan Skarðshlíðarhverfis og Vallahverfis. Keilir er í bakgrunni. mbl.is/Árni Sæberg Sonja Sif Þórólfsdóttir [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Eldvirkni á Reykjanesskaga Náttúruvá í Norðlingaholti Ekkert nýtt að eldstöð sé í nágrenni bæjarins Gos gæti brotist út í Hveradalabrekkunni Verkefnið reyndist ríkislögreglustjóra ofviða „Á ekki að halda vöku fyrir fólki“ » Fleiri tengdar fréttir Allar fjórar virkjanirnar á Reykjanesskaga, á Reykjanesi, Hellisheiði, Nesjavöllum og í Svartsengi, eru á efsta hættusvæði í nýrri skýrslu Veðurstofu Íslands um hraunvá á Reykjanesskaga. Veitukerfi, raflínur og vatnslagnir liggja einnig um þessi svæði og eru því útsett ef eldstöðvakerfin virkjast og eldgos hefjast. Það sýndi sig í eldgosunum á Sundhnúkagígaröðinni undanfarin ár. Njarðvíkuræðin, sem flytur heitt vatn frá Svartsengi til Reykjanesbæjar, fór í sundur í eldsumbrotum 8. febrúar 2024 og varð heitavatnslaust á Suðurnesjum næstu daga. Tveir þéttbýliskjarnar, Grindavík og Hveragerði, liggja á svæðum á efsta hættustigi þegar litið er til hættu af eldgosum og hraunrennsli. Í skýrslunni segir að Grindavík sé bæði útsett fyrir mjög mikilli hættu á hraunflæði og mjög miklum líkum á gosupptökum, en Hveragerði sé á efsta hættustigi vegna hraunflæðis. Þar segir jafnframt að hlutar Hafnarfjarðar séu um einum kílómetra frá svæðum á efsta hættustigi og að mikilvægir innviðir séu á slíkum svæðum. Frétt af mbl.is Hveragerði og Grindavík á efsta hættustigi Frétt af mbl.is Þegar byrjað að treysta varnirnar Líkur aukast til suðausturs Unnar voru tvær skýrslur, önnur um Reykjanesskaga og hin um höfuðborgarsvæðið. Í þeirri síðarnefndu kemur fram að eldstöðvakerfi Krýsuvíkur og Brennisteinsfjalla valdi hraunvá á höfuðborgarsvæðinu. Á stærstum hluta þess eru líkur á gosupptökum metnar mjög litlar, en þær aukast til suðausturs, einkum í Hafnarfirði, Garðabæ og óbyggðu upplandi Kópavogs. Í skýrslunni segir að Hafnarfjarðarbær sé það sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu sem sé berskjaldaðast fyrir hraunflæði. Vatnsbólið í Kaldárbotnum, frístundabyggð í Gráhelluhrauni og hluti Vallanna eru nefnd sem dæmi um svæði þar sem líkur á hraunflæði eru metnar miklar eða töluverðar. Á móti segir að byggð svæði Kópavogs, Reykjavíkur og Mosfellsbæjar séu á svæðum þar sem líkur á hraunflæði eru mjög litlar til nokkrar. Frétt af mbl.is Gos gæti brotist út í Hveradalabrekkunni Jón Viðar Matthíasson er framkvæmdastjóri almannavarnanefndar höfuðborgarsvæðisins og hefur í starfi sínu komið að útgáfu skýrslnanna. Hann segir sambærilega skýrslu síðast hafa verið gerða árið 2014. Þá hafi menn áttað sig á því að fara þyrfti í dýpri greiningar á þeirri vá sem steðjar að höfuðborgarsvæðinu. Kort/mbl.is Ekki til fjármagn fyrr en 2024 „Sú þekking lá náttúrulega hjá Veðurstofunni. Þannig að við fórum þarna í kringum 2020 að óska eftir ítarlegri greiningu fyrir höfuðborgarsvæðið,“ segir Jón Viðar. Skömmu síðar hófst nýr kafli jarðhræringa á Reykjanesskaga. „Og þá erum við alltaf að tala um að höfuðborgarsvæðið þyrfti að fá sína greiningu, út frá jarðskjálftum, eldgosum og hraunum. En við skildum það mjög vel að Veðurstofan var bara að drukkna í atburðarásinni sjálfri. En síðan kemur inn fjármagn frá ríkinu árið 2024. Það sem er verið að fjármagna eru þessar skýrslur. Og þá er tekin fyrsta lota í yfirlitsskýrslu yfir Reykjanesskagann. Og síðan er tekin sérskýrsla fyrir höfuðborgarsvæðið,“ segir Jón Viðar sem kveðst þakklátur fyrir að fá þessar skýrslur. Grindavík fært okkur reynslu „Það sem þetta breytir náttúrulega er að við höfum aldrei haft í höndunum svona skýrslu sem er unnin með nýjustu tækni. Nú eru komnar ofurtölvur í að reikna út hraunrennsli. Áður fyrr var það kannski ekki hægt með sömu gæðum og núna. Og svo er líka það sem er komið inn í þetta, að þó að það sé náttúrulega ekki gott, þá er samt gott að hafa fengið þessa svakalegu þekkingu og reynslu sem Grindavík og þeir atburðir hafa fært okkur,“ segir Jón Viðar. Hann bendir á að sérfræðingar Veðurstofunnar hafi lært alveg gríðarlega mikið af eldgosunum á Reykjanesskaga. Menn hafi til dæmis lært hvernig mismunandi hraun renna og hvernig er hægt að bregðast við þeim. „Svo náttúrulega stóri hlutinn af þessu öllu er þessi framsýni að prófa varnargarðana á Suðurnesjum. Og sjá bara: Heyrðu, þetta er að virka. Þetta er svo dýrmæt þekking og mikil þekking sem er búið að afla þarna. Það nýtist okkur á höfuðborgarsvæðinu.“ Hveragerði er á svæði sem metið er á efsta hættustigi vegna hraunrennslis. mbl.is/Sigurður Bogi Uppfæra þarf viðbragðsáætlanir Spurður að því hvernig ríki og sveitarfélög eigi að bregðast við skýrslunum segir Jón Viðar að þarna sé augljóslega komin nýjasta þekking. Þannig þurfi að uppfæra allar viðbragðsáætlanir. „Við eigum helling af viðbragðsáætlunum, við þurfum að uppfæra þær út frá nýjustu þekkingu, nýjustu gögnum. Og svo náttúrulega líka, þarna er komið verkfæri fyrir ekki bara sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu heldur sveitarfélögin almennt sem eru á svona svæði. Og ríkið náttúrulega líka, af því að ríkið þarf að taka samtalið. Forsendan fyrir því er: Hvernig á landnýting að vera? Þarf að setja einhverjar hömlur á landnýtingu? Við höfum mikla reynslu af ofanflóðum. Þar er til ákveðinn rammi. En svo er náttúrulega líka að horfa inn í það að ofanflóð, eðli sínu samkvæmt, eru allt öðruvísi en hraunrennsli. Tíminn er lengri. Viðbragðið er lengra og þú getur gert meira. Þannig að þarna eru bara góðar forsendur fyrir þá sem hafa um þann málaflokk að gera varðandi skipulagsmál að setjast niður og taka samtalið og móta einhverjar forsendur sem hægt er að miða við inn í framtíðina.“ Hverjir eru það sem taka ákvarðanirnar um það? „Það er náttúrulega í fyrsta lagi pólitískt. Svo mun þetta náttúrulega koma inn á borð Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, Skipulagsstofnunar og Alþingis. En síðast en ekki síst er þetta hjá okkur í samtali við sveitarfélögin þar sem sveitarfélögin fara með skipulagsyfirvaldið.“ Hann segir mikilvægt að nú sé hægt að taka ákvarðanir út frá nýjustu vísindum, ekki tilfinningu eða sögu. Kort/mbl.is „Við eigum heima á Íslandi“ Spurður út í innviðina, hita, vatn, rafmagn og samgöngur, segir Jón Viðar: „Ef maður horfir á innviðina þá þarf maður eiginlega að horfa á og svara þeirri spurningu: Við eigum heima á Íslandi. Og það er ekki tilviljun að virkjanir okkar eru á heitustu svæðunum. Þar náum við í það sem við viljum fá og það er það sem hefur skapað þessi góðu lífsskilyrði sem við höfum hér. En við þurfum líka að læra að vinna með það að búa á Íslandi,“ segir Jón Viðar. „Þannig að ef við horfum á innviðina þá þurfum við dálítið að horfa á það: Heyrðu, hér er eitthvað, tökum bara sem dæmi vatnsból. Hér er vatnsból sem er í hættu. Ókei, getum við tengt þá sem njóta vatns frá þessu svæði inn í önnur svæði sem eru að gefa? Því að það eru engar líkur á því að allt fari út á sama tíma. Þannig að það að hafa þessar eyjur, mismunandi vatnsból, og búa bara til dálítið heildstætt og gott kerfi fyrir höfuðborgarsvæðið sem hefur þá burði til þess að vera með órofinn rekstur fyrir höfuðborgarsvæðið, fyrir þá sem þar búa. Það er í rauninni svona kannski það sem maður þarf fyrst að fókusera á. En að halda að allt fari undir á sama tíma, það er bara ekki rétt,“ segir Jón Viðar. Hann segir að við vinnslu skýrslunnar hafi veikleikar í kerfum komið í ljós og nú þegar sé vinna hafin við að styrkja þá. „Nú þegar er byrjað samtal við allar veitur á höfuðborgarsvæðinu. Er það eitthvað sem við getum bætt? Höfum við verið að byggja þetta upp of mikið sem eyjur? Getum við komið með eina lögn hérna, tengt á milli? Hverju breytir það? Bara bæði varðandi vatn, heitt vatn, kalt vatn náttúrulega, og rafmagn og svona hluti. Jafnvel alveg inn í frárennsliskerfið,“ segir Jón Viðar. Spurður að því hvaða veikleikar hafi komið í ljós og hvort byrjað sé að bæta úr segir hann að til dæmis sé komin tenging vatns frá Reykjavík inn í Kópavog. Jón Viðar Matthíasson. mbl.is/Kristinn Magnússon Hristi upp í öllum Jón Viðar segir að eins slæmar afleiðingar og jarðhræringarnar í og við Grindavík hafi haft á íbúa þar, þá hafi þeir atburðir líka hrist upp í öllum. „Það er svo dýrmætt, þótt það sé líka sorglegt fyrir þá sem lenda í því. En svo dýrmætt fyrir okkur hin að nýta okkur það,“ segir Jón Viðar. Blaðamaður rifjar þá upp rof Njarðvíkuræðarinnar sem minnst er á í upphafi fréttar og þau kraftaverk sem unnin voru til að koma heitu vatni aftur til íbúa Suðurnesja. „Nákvæmlega. Og þá verður maður líka að segja það að Íslendingar hafi verið sérfræðingar í að bregðast við. Þetta reddast. En núna þurfum við kannski að reyna að koma því þannig að við þurfum ekki að standa í svona afreksdæmum,“ segir Jón Viðar. Rýmingaráætlanir til staðar Spurður út í rýmingaráætlun fyrir höfuðborgarsvæðið segir Jón Viðar að þær áætlanir séu til en að ólíklegt sé að rýma þurfi allt svæðið. „Og þegar við segjum rýmingaráætlun þá er hún þannig byggð upp að höfuðborgarsvæðið, eins og sést í skýrslunum, er mjög fjölbreytilegt svæði. Það eru bæði svæði þar sem eru engar líkur á að komi hraun, einhverjar líkur á að komi hraun og svæði sem eru meira útsett fyrir jarðskjálftum. Þetta er svona mikill fjölbreytileiki. Þannig að við byggjum þetta þannig upp að við erum að rýma svæði innan höfuðborgarsvæðisins. Og svo þegar við vitum meira höldum við áfram. Þá kannski kemur sú staða, sem er reyndar mjög ólíkleg, að við þurfum að flytja fólk af höfuðborgarsvæðinu eitthvað annað. Þá þarf það að vera skipulagt, því að þú getur ekki bara flutt höfuðborgarsvæðið hvert sem er. Við prófuðum þetta hérna þegar Þingvallahátíðin var á sínum tíma. Og þá var það lengsta sem fólk komst bara í Ártúnsbrekkuna,“ segir Jón Viðar. Spurður hvort styrking innviða miði ekki einmitt að því að forða því að rýma þurfi höfuðborgarsvæðið, segir Jón Viðar jú. „Það er bara kjarninn. Þess vegna er líka verið að byggja upp hverfi sem eru þannig að það eru tvær