Kristrún Frosta­dóttir forsætisráðherra var á dögunum gestur Frosta Logasonar í hlaðvarpinu Spjallinu sem má finna á efnisveitunni Brotkasti. Þar brá Kristrún sér óvænt í gervi Ingu Sæland þegar Frosti spurði hana út í þá miklu og almennu gagnrýni sem nýsett lög ríkisstjórnarinnar um vísitölutengingu almannatrygginga hafa sætt. Kristrún Frosta­dóttir forsætisráðherra var á dögunum gestur Frosta Logasonar í hlaðvarpinu Spjallinu sem má finna á efnisveitunni Brotkasti. Þar brá Kristrún sér óvænt í gervi Ingu Sæland þegar Frosti spurði hana út í þá miklu og almennu gagnrýni sem nýsett lög ríkisstjórnarinnar um vísitölutengingu almannatrygginga hafa sætt. Eins og Frosti benti á í viðtalinu hefur fjöldi málsmetandi hagfræðinga kallað þessa lagabreytingu verstu hagstjórnarmistök Íslandssögunnar. Engu að síður svaraði Kristrún því til að hún væri ákaflega stolt af þessari aðgerð og að hún yrði beinlínis meyr við að tala um hana. Hún bætti við að þótt hún hefði áhyggjur af mörgu þegar kemur að ríkis­fjármálum hefði hún engar áhyggjur af áhrifum vísitölutengingar almannatrygginga á útgjaldahlið ríkisrekstursins: „Ég get alveg skilið að fólk vilji takmarka almennar vísitölutengingar. En hópur sem getur ekki sótt sér greiðslur með öðrum hætti en að vera háður ríkinu út af varanlegri örorku – fólkið sem er í almannatryggingakerfinu, eldra fólkið sem er að fá þetta – er ekki fólkið með feitan lífeyrissjóð. Þetta eru konur sem voru kannski utan vinnumarkaðar, eiga takmörkuð lífeyrissjóðsréttindi, voru heimavinnandi með börnunum sínum. Ég missi ekki svefn yfir þessu. Þetta eru þrír til fjórir milljarðar á ári.“ *** Þó svo að Kristrún missi ekki svefn yfir þessu gera þeir sem skipa Fjármálaráð það. Í fjármálaráði sitja hagfræðingarnir Gunnar Haraldsson, Arna Ólafsson og Þórunn Helgadóttir. Samkvæmt lögum er hlutverk ráðsins að leggja mat á það hvort fimm ára fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi þeim grunngildum sem lög um opin­ber fjármál kveða á um. Í nýrri umsögn ráðsins um nýjustu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er miklu púðri eytt í að fjalla um vísitölutengingu bótagreiðslna og útskýra hvaða hættur fylgja henni fyrir sjálfbærni ríkisfjármála. Kjarninn í gagnrýni fjármálaráðs er að lagasetning um vísitölutengingu almannatrygginga sé bæði illa rökstudd og áhættusöm í framkvæmd. Hún er sögð byggja á forsendu um „kjaragliðnun“ sem gögn styðja ekki. Þvert á móti benda mælingar til þess að tekjur eldri borgara og öryrkja hafi ekki dregist aftur úr tekjum vinnandi fólks, heldur í sumum tilvikum þróast hagstæðar. Því sé verið að bregðast við ofmetnum eða jafnvel ósönnuðum vanda með mjög víðtækri og varanlegri kerfisbreytingu. © Eyþór Árnason (Eyþór Árnason) Fram kemur í umfjölluninni að breytingin feli í sér óvenju víðtæka sjálfvirkni í ríkis­útgjöldum, þegar vel hefði ­verið hægt að koma til móts við þarfir sértækra hópa – eins og Kristrún nefndi í viðtalinu við Frosta – án þess að ógna sjálfbærni ríkisfjármálanna til lengri tíma. Með því að tengja bætur bæði við verðlag og laun – og tryggja að þær hækki aldrei minna en verðbólga – er stór hluti útgjalda ríkissjóðs (um 15%) bundinn í lögbundið, sjálfvirkt kerfi. Slík tvöföld tenging er sjaldgæf alþjóðlega og gengur lengra en víðast hvar, þar sem ríki hafa frekar verið að draga úr sjálfvirkni til að styrkja sjálfbærni opinberra fjármála. Hér er því farið í gagnstæða átt við alþjóðlega þróun. Rétt er þó að halda því til haga að Bretar komu á svipuðu kerfi árið 2010 og eru nú komnir í vanda vegna þess. Fjármálaráð bendir einnig á að hönnun kerfisins leiði fyrirsjáanlega til útgjaldaaukningar. Launavísitala hefur tilhneigingu til að hækka hraðar en almenn launa­þróun, sem þýðir að bætur geta ­vaxið hraðar en tekjur stórs hluta vinnandi fólks. Á tímum verðbólgu geta bætur jafnvel hækkað umfram raunlaun. Þetta getur raskað hvötum á vinnumarkaði, sérstaklega í lægri tekjuhópum, og haft áhrif á kjarasamninga með því að flækja samspil launa og bóta. Loks er megináhyggjuefnið sjálfbærni ríkisfjármála. Í ljósi öldrunar þjóðarinnar og fjölgunar bótaþega eykst undirliggjandi útgjaldaþrýstingur hvort sem er. Þegar honum er bætt við sjálfvirka og víðtæka vísitölutengingu magnast áhættan: útgjöld geta þróast hraðar en tekjur til lengri tíma, sveigjanleiki ríkisfjármála minnkar og hætta eykst á viðvarandi halla og skulda­söfnun. Niðurstaða gagnrýninnar er því sú að um sé að ræða kostnaðarsama, ósértæka og áhættusama stefnumótun – þar sem markvissari að­gerðir hefðu getað náð betur utan um þá hópa sem raunverulega þurfa stuðning. Vissulega komu öll þessi sjónarmið fram þegar frumvarpið var til umfjöllunar á Alþingi, en umfjöllun Fjármálaráðs um þetta er bæði skýr og aðgengileg – og mesta furða að fjölmiðlar hafi ekki gert henni betri skil en raun ber vitni. *** Kristrún er hagfræðingur, eins og kunnugt er. Það er Daði Már Kristófersson fjármálaráðherra einnig. Hann hefur jafnframt látið eitt og annað út úr sér að undanförnu sem virðist mótsagnakennt og þarfnast frekari umfjöllunar. Þegar fjármálaáætlun ríkis­stjórnarinnar var kynnt fyrir nokkrum vikum steig ­Þórður Snær Júlíusson, framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar, fram á ritvöllinn og sagði að áætlunin fæli meðal annars í sér að bankaskatturinn yrði hækkaður á ný eftir að fyrri ríkisstjórn lækkaði hann, og að hækkunin næmi um sex milljörðum. Það vakti töluverða eftirtekt að starfsmaður Samfylkingarinnar skyldi upplýsa um þessi áform í aðsendri grein á Vísi, enda er um að ræða upplýsingar sem geta haft ­veruleg áhrif á rekstur að minnsta kosti þriggja skráðra fyrirtækja í Kauphöllinni. Í kjölfarið þurfti fjármálaráðuneytið að birta leiðréttingu á vef stjórnarráðsins, að höfðu samráði við Kauphöllina, þar sem áréttað var að hugmyndir um viðbótarskattheimtu í fjármálaáætluninni fyrir árin 2027–2031 væru „allar á hugmyndastigi og bíða útfærslu og samþykkis, þar með talið þinglegrar meðferðar“. Grein Þórðar Snæs stendur eigi að síður óbreytt á vef ­Vísis. Reyndar birtust sömu upplýsingar um bankaskattinn á vefsíðunni Kratanum, sem er vettvangur á vegum þingflokks Samfylkingarinnar, og standa þar enn óhaggaðar. Daði fjármálaráðherra var eðlilega spurður út í þessi áform. Í Morgunblaðinu 27. mars sl. er haft eftir honum: „Það er sem sagt verið að skoða leiðir til að skattleggja þann hagnað sem hefur orðið til vegna verðbólgunnar, sem hefur verið meiri en við reiknuðum með.“ Af þessum orðum ­verður ekki annað skilið en að til skoðunar sé að skattleggja verðtryggingamisvægi bankanna – það er að segja misvægi milli verðtryggðra eigna og skulda þeirra. Þetta kallar á skýrari svör, ekki síst vegna þess að bankar hafa yfirleitt meira óhagræði af hárri verðbólgu en hag. Á þetta er bent í nýjustu fjármálastöðugleikaskýrslu Seðlabankans sem kom út í mars, þar sem segir: „Vaxtatekjur af verðtryggingarmisvægi geta sveiflast mikið á milli fjórðunga á sama tíma og vaxtagjöld breytast lítið […] Þetta hefur áhrif á vaxtamun og hreinar vaxtatekjur og leiðir á endanum til sveiflukenndari afkomu bankanna. Að því leyti hefur það neikvæð áhrif á stöðu þeirra.“ *** Annars lét fjármálaráðherra ummæli falla á ársfundi Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu í síðustu viku sem vöktu furðu litla athygli. Þar fagnaði hann óánægju fólks með að verðbólgan væri jafn há og raun ber vitni. Í pallborðsumræðum sagði Daði: „Við erum núna með böggum hildar yfir verðbólgutölum sem í sögulegu samhengi á Íslandi eru lágar. Það er gott. Það er gott að við séum komin ¬þangað. Það er jákvætt að það þurfi ekki lengur 20% verðbólgu til þess að við hugsum: Þetta gengur ekki. 5,2% – það er bara heimsendir. Það er frábært, ég kann að meta það vegna þess að það þýðir að grunnurinn fyrir agann sem við þurfum að innleiða, hann er orðinn til.“ Þetta kallast að slá ryki í augu almennings. Meðaltalsverðbólga á árunum 2016–2020 var um 2,6%, en hún rauk upp í heims­faraldrinum hér á landi sem og annars ­staðar. Vandinn er hins vegar sá að ekkert hefur gengið að ráða niðurlögum hennar ­síðan þá. Það er einmitt vegna skorts á aga í ríkisfjármálum – sem Daði heldur fram, af ein­hverjum furðulegum ástæðum, að sé nú orðinn til. Fjölmiðlarýni er einn af föstum dálkum Viðskiptablaðsins. Þessi pistill birtist fyrst í blaðinu sem kom út 21. apríl 2026.