Gylfi Zoega, prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands, gagnrýndi áform ríkisstjórnarinnar um tengingu bóta almannatrygginga við launavísitölu á fundi SA um áhrif vísitölutengingarinnar sem fór fram í hádeginu í dag. „Það sem maður myndi segja almennt er að það eigi ekki að stjórna landinu með vísitölum. Vísitölur séu mælikvarði til að upplýsa þá sem taka ákvarðanir,“ sagði Gylfi. „Um leið og maður fer að fastgera svona regluverk þá er maður í rauninni að lýsa vantrausti á stjórnvöldin, að þau muni fara illa með fólk.“ Sjá einnig Beint: Fundur SA um vísitölu­tengingu bóta Ætti að einblína á þá sem eru verst staddir Með því að stjórna með vísitölum með þessum hætti þá verði of miklum peningum varið í þetta kerfi, að sögn Gylfa. Á fundinum var bent á að almannatryggingakerfið nái til um 60 þúsund manns. Hann sagði að greina ætti fremur hvernig ætti að ráðstafa þessum fjármunum þannig að þeir hjálpi þeim sem eru verst staddir. „Af því að það er svo margt annað sem þarf að gera í þjóðfélaginu, það eru öll þessi önnur mál og peningar eru ekki endalausir. Þú vilt að peningarnir fari þangað sem þörfin er,“ sagði Gylfi. Betra hefði því verið að byrja að greina hvar vandinn liggur með því að líta á hvar fátæktin í samfélaginu er, hvaðan fólk í fátækt hefur tekjur sínar, hver sé atvinnusaga þess og hvaða skýringastærðir valda örorku. Svo væri hægt að ráðast á vandann í kjölfarið fremur en að fletja allt kerfið út. Að greina almannatryggingakerfið væri líka mikilvægt í ljósi þeirra áhrifa sem gervigreindin mun hafa á vinnumarkaðinn þar sem mikið af störfum muni hverfa. Það þurfi jafnframt að greina hvaða þjóðfélagshópar muni eiga erfitt uppdráttar í þessum nýja heimi og laga kerfið að þannig að sem flestir haldi áfram þátttöku á vinnumarkaði. Ekkert betri fyrir geðheilsuna en vinnan Hann tók undir með fyrri ræðumönnum að það væri fallegt og gott að byggja upp kerfi sem grípi utan um fólk sem er með 100% örorku og getur ekki unnið, og tryggja því sæmileg lífsgæði. Hins vegar ætti ekki að búa til öfuga hvata sem letja fólk sem hefur farið á bætur til að snúa aftur á vinnumarkað. „Af því að það er ekkert betra fyrir geðheilsu manns en vinnan. Vinnan gefur manni hlutverk í lífinu, sjálfsmynd og sjálfsvirðingu. Það eru allar rannsóknir, líka í hagfræði, sem sýna að hamingjan er þegar maður er tengdur fólki heima hjá sér, tengdur fólki í vinnunni – maður er hluti af samfélaginu.“ „Eins og að pissa í skóinn sinn“ Gylfi, sem situr í atvinnustefnuráði forsætisráðherra, sagði að vísitölutenging bóta væri einnig varhugaverð út frá hinni nýja stöðugleikareglu stjórnvalda sem miðar að því í grunninn að takmarka raunvöxt ríkisútgjalda við 2%. Hann hefur áður bent á að tilfærslur elli- og örorkulífeyris teljist með í opinberum útgjöldum sem falla undir stöðugleikaregluna en séu í reynd undanskildar henni hvað fyrirhugaða tengingu við launavísitölu varðar. Það stafi af því að vísitalan sem notuð er við að setja útgjöldin á fast verðlag, þ.e.a.s. taka út áhrif verðbólgu, feli í sér hækkanir útgjalda vegna launaþróunar. „Launahækkanir birtast í verðvísitölunni sem við útreikning raunvaxtar fjarlægir áhrif launavísitölutengingar bóta en breytir engu um að þær hafi í raun hækkað og gefur stjórnvöldum þannig færi á að hleypa hækkunum útgjalda í gegn án þess að það komi fram á pappírnum,“ segir í grein Gylfa og Axels Hall, lektors í viðskipta- og hagfræði við HR, í Vísbendingu sem kom út í byrjun febrúar. Sjá einnig Vara við al­var­legum hag­stjórnar­mistökum Gylfi tók dæmi um þetta á fundinum. „Ég er háskólakennari, ef ríkið myndi hækka launin mín um 20% þá myndi það staðvirða það með einhverri vísitölu um laun háskólakennara. Þannig að það félli bara utan stöðugleikareglunnar. Þú getur sagt, við erum að fylgja stöðugleikareglunni, við erum búin að hækka bætur um 7%, laun háskólakennara um 20% en við erum samt að fylgja stöðugleikareglunni. Þetta kemur allt fram í halla, svo þetta er eins og að pissa í skóinn sinn.“ Hann lýsti þessu sem undirliggjandi vanda í útfærslu stöðugleikareglunnar. Í ljósi ofangreinds gangi vísitölutenging bóta og stöðugleikareglan ekki saman. Í raun ætti því að lækka viðmið stöðugleikareglunnar úr 2% í 1-1,5% svo að tekið verði tillit til hækkunar bóta almannatrygginga. Í greinargerð frumvarpsins er áætlað að breytingin geti haft í för með sér allt að 5 milljarða króna útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð á ári. „Það er alveg rétt að 5 milljarðar fara ekki með ríkissjóð á hausinn. En ef það er 2% [sem reglan miðar við] þá eru það sirka 30 milljarðar sem stjórnvöld hafa til ráðstöfunar á hverju ári til þess að setja í hin ýmsu mál. Það eru þá 5 milljarðar teknir út úr því og það er þá minna til í allt hitt. Það þyrfti lækka [þakið] bara til að dæmið gengi upp.“ Sjá einnig Fimmtungur ríkisút­gjalda settur á sjálf­stýringu Alls ekki augljóst hvað löggjafinn væri að gera Gylfi og Axel vöruðu í téðri grein við alvarlegum hagstjórnarmistökum með tengingu bótagreiðslna við launavísitölu. Þeir gagnrýndu m.a. hinn svokallaða tvöfalda lás sem felur í sér að bætur almannatrygginga hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Ragnar Þór Ingólfsson, félags- og húsnæðismálaráðherra, sagði gagnrýni þeirra að miklu leyti byggja á misskilningi og vísaði í greinargerð frumvarpsins. Þar sé kveðið á um að vísitölurnar muni báðar miðast við upphafspunkt í júní 2025. Því sé ekki verið að leggja til 12 mánaða þróun beggja vísitala og sú hærri lögð til grundvallar. Sjá einnig Segir Gylfa og Axel misskilja frumvarpið Aðrir gagnrýndu hins vegar að frumvarpið sjálft endurspegli ekki það sem kemur fram í greinargerðinni. Meirihluti velferðarnefndar lagði því til breytingu á frumvarpinu á þann veg að við árlega ákvörðun um breytingu fjárhæða almannatrygginga í fjárlögum hverju sinni skuli líta til þróunar launavísitölu frá 1. júní 2025. Gylfi, sem sat áður í peningastefnunefnd Seðlabankans, sagði á fundi SA að hann hefði farið yfir lagafrumvarpið og greinargerðina og fundist alls ekki augljóst hvað löggjafinn væri að gera. „Í greinargerðinni, eins og var sett upp, er með einni aðferðarfræði og lögin sjálf með annarri. Svo er búið að gera núna samkrull.“ Gylfi sagðist skilja áformin þannig að ríkisstjórnin vilji setja gólf undir kaupmátt bóta miðað við stöðuna í júní 2025. Hann benti á að ef laun hækka hraðar heldur en verðbólga í nokkur ár þá verði vísitala neysluverðs mun lægri en launavísitalan. Ef það kemur upp verðbólguskot í þeim aðstæðum þá verði það ekki bætt fyrr en verðvísitalan yrði orðin svo há að hún myndi annars skerða kaupmátt miðað við júní 2025.