Gauti Kristmannsson skrifar: Stjórnmálafólki er oft legið á hálsi fyrir að gera lítið gagn í heimi hér, en þó má tína til mörg dæmi um annað. Eitt er til að mynda framlag Guðrúnar Helgadóttur heitinnar, en henni eigum við að þakka lög um þýðingasjóð á níunda áratug síðustu aldar. Upp úr því fóru að streyma inn á íslenskan bókamarkað ýmis stórvirki mannsandans sem legið höfðu óbætt hjá garði um langa hríð og stundum um aldir og jafnvel árþúsund. Þar á meðal voru ýmis höfuðverk rússneskra bókmennta sem gáfu þeim íslensku mikla innspýtingu með þýðingum Ingibjargar Haralds á Dostojevskí og hefur þeim verkum verið haldið áfram eftir hennar dag, ekki síst af Áslaugu Agnarsdóttur sem hefur verið mikilvirk í að þýða stórvirki rússneskra bókmennta á íslensku, nú síðast Minnisblöð veiðimanns eftir Ívan Túrgenev og er verkið vissulega stutt af arftaka Þýðingasjóðs Guðrúnar, Miðstöð íslenskra bókmennta. Minnisblöð veiðimanns er fyrsta verk Túrgenevs sem vakti athygli og hefur löngum verið sagt hafa markað tímamót í innleiðingu raunsæisstefnunnar í rússneskar bókmenntir. Verkið er enda raunsæislegt að ýmsu leyti, en þó má finna mörg mörg önnur áhugaverð blæbrigði á verkinu. Eins og titillinn gefur til kynna, er ekki um að ræða heildstæða frásögn, heldur samansafn margra sagna og lýsinga, lýsinga sem oft verða sérkennilega kímnar og mótaðar af sérstæðum karakterum sem upp eru dregnir af mikilli list höfundar, persónur sem eru í senn framandi og skondnar en um leið ljóslifandi fyrir lesandanum. Þessi bókmenntagrein, sem á ensku er oft kölluð „Sketches“ af hinu og þessu var nokkuð vinsæl á 19. öld og oft sem sambland fróðleiks og listrænnar tjáningar, stundum allt að því þjóðlegur fróðleikur eins og hér var lengi iðkaður. Enda eru þessi minnisblöð Túrgenevs að hluta til þjóðlegur fróðleikur um rússneska sveitamenningu á miðri nítjándu öld, en einnig bregður oft fyrir glæsilegum náttúrulýsingum, auk þeirra margvíslegu persónuleika sem áður eru nefndir. Minnisblöðin eru 25 talsins í þessari bók og eru það, að mér skilst af fróðlegum eftirmála þýðanda, allar sögurnar sem út komu í þriðju útgáfu 1874. Sögurnar birtust, eins og Áslaug rekur, fyrst í tímaritum og loks á bókarformi árið 1852 og vöktu mikla athygli og komu honum á kortið eins og sagt er. En það sem vakti kannski mesta athygli voru lýsingar hans á alþýðu manna; sambandi ánauðugra bænda við yfirstéttir Rússlands, landeigendur, há- og lágaðal auk opinberra embættismanna. Merkilegt er að skynja hversu sjálfsagt hinum kúguðu fannst þetta vera um leið og lesandinn áttar sig á því himinhrópandi óréttlæti sem þetta kerfi stendur fyrir. Sagt er stundum að verkið hafi haft þau áhrif á Aleksander annan Rússakeisara að hann afnam bændaánauðina í Rússlandi. Áslaug tekur einmitt afbragðs dæmi um þann lestur á verkinu frá ritskoðanda stjórnvalda á þeim tíma í eftirmálanum, og sýnir að maðurinn sá var býsna glúrinn ritrýnir eins og sjá má af eftirfarandi: „Svo hæðist höfundurinn að landeigendum, sem hann lýsir sem grófum, óhefluðum villimönnum og vitfirringum, mönnum sem haga sér ósæmilega og brjóta lög.“ Þetta kalla ég að hitta naglann á höfuðið, en þó ber að athuga að framsetning Túrgenevs er miklu fágaðri en þetta, þó ekki fari á milli mála að téðir landeigendur eru af því sauðahúsi sem ritskoðandinn lýsir. Staða sögumannsins er áhugaverð Minnisblöðunum; hann er sjálfur af yfirstétt og heldur sig til hlés en er um leið oftast í miðju frásagnarinnar. Hann fær að vísu oft fjarlægð frá sögunni í því að þeir persónuleikar sem hann rekst á taka að rekja fyrir honum sögu sína eða annarra og það stundum í miklum og einkennlegum smáatriðum eins og til dæmis í sögunni „Hamlet í Stjígrovskí sýslu“ þar sem sögumaður deilir svefnherbergi með öðrum manni, sem rekur fyrir honum nánast ævisögu sína með skrýtnum og skondnum útúrdúrum; en við lesendur erum samt allan tímann mjög meðvituð um aðstæðurnar þar sem einn maður heldur vöku fyrir öðrum með stanslausu þvaðri um sjálfan sig. Sá fyrrnefndi, sem var sigldur og forframaður, virðist vita þetta vel: „Hvað ég hafði mikið sjálfsálit áður en ég fór til útlanda og einnig fyrst eftir að ég kom heim! Nú, þar úti hafði ég augun opin, en fór mínar eigin leiðir eins og hæfði manni eins og mér sem hefur vit á öllu og skilur allt, en hefur, þegar öllu er á botninn hvolft, hvorki vit á neinu né skilur neitt.“ En við lesendur finnum til með sögumanni að þurfa að hlusta á einmitt svona mann um leið og við fylgjumst spennt með, því þó að hver saga í minnisblöðunum sé ekki með mikinn söguþráð, þá kann Túrgenev þá list að byggja upp eftirvæntingu með frásagnartöf á réttum stöðum. Og það verður að segja að þetta verk höfundar er gert af mikilli list yfirhöfuð, og við fáum opinn og ljóslifandi aðgang að tilveru alþýðu Rússlands og raunar yfirstéttanna líka. Þetta er kannski hinn mikli þróttur raunsæisstefnunnar sem birtist einmitt í þarfri þjóðfélagslegri gagnrýni skáldskaparins, ekki síst þar sem á þeim tíma voru víðast hvar kóngar og einræðisherrar við völd. Þrátt fyrir alla ritskoðun gat skáldskapurinn komið að gagnrýni á samfélagið með því að klæða veruleikann í bókmenntabúning og samt var öllum ljóst hvað verið var að segja, hann komst einhvern veginn undir skinnið á pólitískum réttrúnaði alræðisins þar sem troða mátti á þeim lægra settu með ýmsu móti eins og einn viðmælenda sögumanns kemst að orði: „Því lægra sem þú ert settur, því strangari reglur gilda um hvernig þú mátt haga þér til að þú verðir þér ekki algjörlega til skammar.“ Áslaug Agnarsdóttir rekur í eftirmála sínum hvað þýtt hefur verið eftir Túrgenev á íslensku og er það nokkuð yfir langan tíma sem er vel. Ekki veit ég hvort leikrit hans hafa verið þýdd og sett á svið á íslensku, en hann var nokkuð afkastamikið leikskáld einnig. En það er fengur, eins og oft er sagt og samt ekki nógu oft, að þessari nýju þýðingu á tímamótaverki Túrgenevs, hún er vissulega á einhvern hátt einungis sagnfræðileg viðbót við raunsæisstefnuna á íslensku, en þetta er á sama tíma ótrúlega fersk og gefandi bók sem Áslaug þýðir af mikilli list og natni. Við getum alltaf óskað íslenskum bókmenntum til hamingju með slíkar gjafir að utan, ekki veitir okkur af að sjá heiminn frá fleiri sjónarhornum en okkar eigin. Gauti Kristmannsson, bókmenntarýnir Víðsjár á Rás 1, rýnir í Minnisblöð veiðimanns eftir Túrgenev. „Það er fengur, eins og oft er sagt og samt ekki nógu oft, að þessari nýju þýðingu á tímamótaverki Túrgenevs.“ Gauti Kristmannsson flutti pistil sinn í Víðsjá sem finna má hér í spilara RÚV. Hann er prófessor í þýðingafræði við íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Hann hefur fjallað um samtímabókmenntir í Víðsjá síðustu tvo áratugi.