Eyjólfur Ármannsson, innviðaráðherra, sagði á Alþingi nýlega að til stæði að fara í heildarendurskoðun á almenna byggðakvótanum. Kerfið hafi ekki skilað þeim árangri sem lagt var upp með og sé í algerri stöðnun. „Flækjustig er hreinlega með algjörum ólíkindum,“ sagði ráðherra. Úreltar reglur um úthlutun og engir mælikvarðar á hagkvæmni, skilvirkni eða árangur Í máli sínu vísaði hann í úttekt Ríkisendurskoðunar frá því í júlí 2024, þar sem fram kom að gera þyrfti veigamiklar breytingar á úthlutunarkerfi almenns byggðakvóta. Þar segir að reglur um úthlutun hafi sáralítið breyst frá upphafi, þar séu engir mælikvarðar á hagkvæmni, skilvirkni eða árangur. Því þurfi að endurskoða úthlutunarkerfið frá grunni og móta um það skýra stefnu, endurskoða kröfur og skilyrði um úthlutun almenns byggðakvóta, sem og sérreglur sveitarfélaga. Þá sé rétt að skoða hvort eigi að endurmeta þörfina fyrir úthlutun byggðakvóta til byggðarlaga sem séu hluti af tiltölulega öflugum vinnusóknarsvæðum. Það er tvenns konar byggðakvóti og kerfin tvö nokkuð ólík. Sértækur byggðakvóti sem Byggðastofnun ræður yfir og almenni byggðakvótinn sem úthlutað er úr innviðaráðuneytinu. Honum vill Eyjólfur Ármannsson breyta. Bæði kerfin tilheyra byggðahluta kvótakerfisins, félagslega kerfinu eins og líka er sagt, þar sem ákveðið hlutfall af heildarkvóta hvers árs er dregið frá og sett í pott til að styðja við sjávarútveg í sjávarbyggðum. Innviðaráðherra hefur boðað lagafrumvarp, núna í febrúar, sem hann segir marka nýja stefnu. Markmiðið sé að úthlutun í byggðakerfinu verði gagnsærri og skili sér með óumdeildum og jákvæðum hætti til þeirra byggða sem á þurfa að halda. Alger uppstokkun er fram undan á úthlutun almenna byggðakvótans ef áform innviðaráðherra ganga eftir. Landssamband smábátaeigenda vill að tekið verði upp kerfi sem það segir að útrými kvótabraski og festi byggðakvótann enn frekar í sessi. „Sumir myndu sennilega ekki treysta sér til að gera út öðruvísi en að hafa einhvern byggðakvóta“ Þetta síðastnefnda hefur Landssamband smábátaeigenda jafnan lagt áherslu á og bent á að veiðiheimildir almenna byggðakvótans skili sér illa til þeirra sem í raun þurfi mest á þessum kvóta að halda. Örn Pálsson, framkvæmdastjóri LS, segir byggðakvótann afar mikilvægan fyrir minnstu bátana. „Það mikilvægur að sumir myndu sennilega ekki treysta sér til að gera út öðruvísi en að hafa einhvern byggðakvóta. Og ekki síst þegar er klippt af strandveiðunum eins og undanfarin ár um miðjan júlí, þá er byggðakvótinn algjörlega nauðsynlegur.“ Gagnrýni þeirra á úthlutun almenns byggðakvóta snýr ekki síst að því hve stór hluti hans er veiddur af stærstu fyrirtækjunum í almenna kvótakerfinu. Stórútgerðin taki til sín heimildir úr byggðahluta kvótakerfisins, sem sé ekkert ætlaður þessum útgerðum. Eins og þetta hefur verið núna og á síðasta fiskveiðiári, þá fóru tæpir tveir þriðju af öllum veiðiheimildum í þorski sem var úthlutað í almenna byggðakvótunum og hjá Byggðastofnun, til stærri skipa. Tekin verði upp löndunarívilnun fyrir dagróðrabáta undir 30 tonnum Á aðalfundi sínum í vor lagði Landssamband smábátaeigenda til að tengt byggðakvótanum yrði tekin upp löndunarívilnun, þannig að almenna byggðakvótanum yrði úthlutað sem ívilnun við löndun. Þetta ætti að gilda fyrir línu- og handfærabáta undir 30 tonnum. „Þannig að menn fái ekki byggðakvóta nema menn séu að landa afla og þá komi ívilnun á kvótann, eins og þetta er í sambandi við línuívilnunina. Við höfum líka sterkar skoðanir á því að byggðakvótinn eigi eingöngu að ganga til smábáta eða báta undir þrjátíu tonnum sem eru í dagróðrum. Þannig muni það nýtast byggðunum langbest.“ Byggðakvótanum yrði eftir sem áður úthlutað til sveitarfélaganna sem mættu síðan ákveða hversu hátt hlutfall af kvótanum þessi ívilnun yrði þegar bátarnir landa. Sem dæmi um hversu flókið úthlutunarkerfi byggðakvótans er, þá voru aðeins fimm sveitarfélög, af þeim 27 sem fengu úthlutað byggðakvóta á yfirstandandi fiskveiðiári , sem ekki óskuðu eftir sérreglum um úthlutun. Þá auglýsir innviðaráðuneytið einfaldlega byggðakvóta fyrir þessi sveitarfélög og útgerðir sækja um. 22 sveitarfélög sendu ráðuneytinu hins vegar óskir um sérreglur, og þær eru alls konar. Þetta geta verið óskir um undanþágu á vinnsluskyldu í sveitarfélaginu, mörg sveitarfélög mótmæla miklum niðurskurði á byggðakvóta og vilja leiðréttingu, en í flestum tilfellum eru þetta sérreglur um hvernig sveitarstjórn vill stýra nýtingu byggðakvótans í sveitarfélaginu, skiptingu milli hafna og fiskiskipa. Tillaga LS einfaldi kerfið og komi í veg fyrir brask með byggðakvótann Það sjálfsvald sem sveitarfélögin hafa í úthlutun byggðakvótans hefur verið gagnrýnt, en Örn tekur ekki undir það. „Það er eðlilegt að byggðalögin hafi eitthvað um það að segja hvernig reglurnar eru og annað slíkt, þannig að það er engin breyting endilega á því. Nema þá það að það yrðir skilyrði að þetta yrði veitt af bátum undir 30 tonnum sem eru í dagróðrum.“ Tillaga Landssambandsins einfaldi þetta kerfi frá því sem nú er og festi byggðakvótann í sessi. „Með því að hafa svona ívilnun og aðili sem kannski landar einu og hálfu tonni, þá eru kannski tekin 1.200 kíló af kvótanum hjá honum og 300 kíló koma frá byggðarlaginu, þá er það tryggt að byggðakvótinn nýtist ekkert nema með veiðum. Þú færð engan byggðakvóta, þú færð enga sporslu nema með því að veiða. Þannig að þú ert ekki að fá úthlutaðan kvóta sem þarf svo að skipta í einhverjar aðrar tegundir eða annað slíkt og vera með alls konar brask í gangi. Þannig að teljum að þetta sé miklu einfaldara að hafa þetta á þennan hátt.