Innlent | mbl | 1.3.2026 | 9:08 Gauti er eitt barnanna sem lifðu af Gauti ásamt foreldrum sínum Rakel Valgeirsdóttur og Einari Óskari Sigurðssyni. mbl.is/Eggert Jóhannesson Sólrún Lilja Ragnarsdóttir [email protected] Setja bókamerki Tengdar fréttir Neyðarástand í málefnum barna Afsalaði sér lögræðinu á afmælisdaginn Fjármögnun gengið „ævintýralega hægt“ Í mótsögn við sjálfa sig: „Nei, bara alls ekki“ Engin gæðaviðmið til fyrir „gagnreyndar aðferðir“ Skýrslan loks í umsagnarferli » Fleiri tengdar fréttir „Ég heiti Gauti og ég er einn af þeim sem lifðu af.“ Þannig hefst færsla sem Gauti Einarsson birti nýverið í Facebook-hópnum Börnin sem kerfið brást, þar sem foreldrar sem misst hafa börn sín og nokkur ungmenni sem lifðu af, hafa deilt sinni reynslu síðustu vikur. Gauti er 18 ára og hefur um árabil glímt við fíknivanda og geðhvarfasýki. Hann hefur verið edrú í nokkrar vikur og hefur margt við meðferðarúrræði hér á landi að athuga, enda ekkert úrræði til sem hentar honum. Gauti hefur að eigin sögn oft verið við dauðans dyr vegna neyslu sinnar. Hann hefur ítrekað sett fjölskyldu sína í þá stöðu að vera frávita af ótta yfir afdrifum hans og ástandinu fylgir viðvarandi kvíði aðstandenda. Gauti var á fjórtánda ári þegar hann byrjaði að drekka, en tímabilið sem hann var aðeins í áfengi var stutt. Fjórtán ára var hann farinn að reykja gras og prófa önnur efni. Um ári eftir að hann byrjaði fiktið fór hann fyrst inn á neyðarvistun Stuðla. „Það var það versta sem ég gat komið fyrir mig, því ég tengdist strax inn í einhverja hópa inni á Stuðlum. Það myndast svona „peer contagion effect“ (jafningasmitáhrif) sem gerist þegar krakkar með áhættuhegðun er settir saman án þess að hafa sterkan faglegan ramma. Þá getur hegðunin styrkst í stað þess að að það dragi úr henni.“ Gauti segir að við þær aðstæður þar sem börn eru lokuð saman inni, vilji þau komast út og og finna lausn á sínum eigin vandamálum. „Það er ekki gott að tengja saman unglinga sem eru með sömu vandamálin,“ útskýrir hann. „Við fengum bara að vera saman inni í herbergi á meðan starfsmennirnir voru í einhverju búri allan daginn. Þannig það var lítið um annað en neyslutal og svoleiðis.“ Frétt af mbl.is Börnin sem kerfið brást Frétt af mbl.is Afsalaði sér lögræðinu á afmælisdaginn Góður vinur lést í nóvember Hann hefur í raun aldrei farið í fíknimeðferð, enda meðferðarúrræði sem henta honum ekki til þar sem hann glímir einnig við alvarlegan geðrænan vanda. Sem barn og unglingur var hann ítrekað lagður inn á barna- og unglingageðdeild Landspítalans (BUGL), en hann á fimmtán innlagnir að baki. Mislangar vissulega. Sú lengsta var tæplega mánuður. Samtals á hann að baki yfir 100 nætur á BUGL og bróðurpartinn af tímanum þurftu foreldrar hans að vera með honum. Sjálfur telur Gauti að ef geðrænn vandi hans hefði verið af öðrum og vægari toga, þá hefði BUGL ekki tekið við honum. En mbl.is hefur rætt við foreldra nokkurra barna sem létust eftir baráttu við fíkni- og geðrænan vanda, sem BUGL hafnaði ítrekað, þar sem þau voru í neyslu eða að fikta við fíkniefni. Það hefur verið reglan að börn með fíknivanda eigi ekki heima þar inni. Tolli vinur hans, Þorleifur Stefán Bernharðsson, sem lést í nóvember síðastliðnum aðeins 18 ára gamall, eftir baráttu við geðræn veikindi og fíknivanda, var eitt þeirra barna sem BUGL hafnaði ítrekað. Hann komst að lokum með annan fótinn þar inn eftir þrotlausa baráttu föður hans. Faðir hans lýsti því í viðtali á mbl.is í lok síðasta árs að lítið hefði verið um úrræði þegar biðin tók loks enda. „Ég fékk mjög góða þjónustu hjá heilbrigðisstarfsmönnum. Það er kerfið sjálft sem er að bregðast börnunum. Það eru alls ekki þessar hetjur sem vinna þessi störf á lélegum launum og vilja ekkert gera nema hjálpa okkur. Strúktúrinn í kerfinu og hvernig það á að leysa vandann er svolítið útrunnið. Það er ekki verið að gera nóg fyrir fólk með fjölþættan vanda, það er verið að fókusa á einn hlut í einu,“ segir Gauti. Frétt af mbl.is „Á meðan missum við þessa krakka“ Ekki verið að hugsa til lengri tíma Þrátt fyrir að hann hafi ekki farið í meðferð á Stuðlum þá þekkir hann allmarga sem hafa verið á meðferðardeildinni og miðað við það sem hann hefur séð og heyrt telur hann meðferðina þar ekki skila tilætluðum árangri. „Þetta er hópmeðferð þar sem krakkarnir kynnast fleiri krökkum sem eru á sama stað og þau. Það er ekki verið að einstaklingsmiða meðferðina, sérstaklega ekki fyrir þá sem eru með bæði geð- og fíknivanda. Fókusinn er aðallega á að koma krökkum á þann stað að þau séu ekki í neyslu þann daginn. Það er ekki verið að hugsa til lengri tíma, enda er meðferðin mjög stutt,“ útskýrir hann. Rætt hefur verið við foreldra nokkurra barna með geð- og fíknivanda hér á mbl.is síðustu mánuði sem hafa svipaða sögu að segja. Hafa foreldrarnir lýst því fíkniefni flæði inn á meðferðarheimilin og að börnin séu í neyslu allan tímann meðan á meðferð stendur. Mikið sé um neyslutal og börn hafi pantað fíkniefni í gegnum samfélagsmiðla á neyðarvistun, sem voru svo falin fyrir utan Stuðla. Frétt af mbl.is Mikill þroskamunur: „Þetta var svo fallegt mamma“ Gauti Einarsson hefur glímt við geð- og fíknivanda en er edrú í dag. mbl.is/Eggert Jóhannesson Enginn séns án tóla að díla við heiminn Gauti bendir á að meðferðir erlendis, bæði greining og meðferð fyrir þau sem eru með fjölþættan vanda og langtímameðferð, geri töluvert meira gagn. Í því samhengi vísar hann til þriggja drengja sem eru á meðferðarheimilinu Healing Wings í Suður-Afríku, en mæður þeirra hafa í samtölum við mbl.is lýst miklum framförum og jákvæðum breytingum á skömmum tíma. Drengirnir sjálfir eru á sama máli, og telja meðferðina úti hafa gagnast þeim betur en þau meðferðarúrræði sem þeir fóru í gegnum hér á landi á mun lengri tíma. Úti er notast við tólf spora kerfið í meðferðarvinnunni og telur Gauti að leggja ætti áherslu á slíka nálgun hér á landi fyrir börn og unglinga með fíknivanda. „Það á að byggja nýtt meðferðarheimili sem er með meginstoð, líkt og tólf spora prógrammið. Svo unglingarnir fá einstaklingsbundna hjálp og virkni og að hægt sé að aðlaga krakkana að betra að umhverfi. Það eykur batalíkur,“ segir Gauti. Kynna eigi AA-samtökin fyrir unglingum, senda þá í sálfræði- og geðlæknatíma. Þá þurfi að endurmeta andlega stöðu og hafa góða eftirfylgni, sem hann vill meina að sé skortur á. „Ef þú hendir krökkum í meðferð, sem eru ekki með nein tól til að díla við heiminn fyrir utan, þá eiga þeir mjög lítinn séns. Sérstaklega ef þeir koma frá brotnum heimilum.“ Frétt af mbl.is Fjármögnun gengið „ævintýralega hægt“ Úrræðin geymslustaðir fyrir hann Þrátt fyrir að Gauti sé þakklátur því heilbrigðisstarfsfólki sem sinnti honum á BUGL segist hann ekki hafa fengið marga tíma hjá geðlækni eða sálfræðitíma sem hentuðu honum. Fleiri sem hann þekkir hafi upplifað að það sama. „Það vantar rammann og það vantar eftirfylgdina. Það er svona það helsta sem mætti bæta hjá BUGL-inu,“ útskýrir hann. Misjafnt er hvað virkar fyrir börn og unglinga með fjölþættan vanda og aðstoðin sem stóð Gauta til boða inni á BUGL hentaði honum ekki alltaf, enda var hann ungur og vinna hefði þurft með hann á heildstæðari hátt til lengri tíma. Gauti hefði þurft á langtímaúrræði að halda þar sem hægt hefði verið að aðstoða hann við að takast á við sinn vanda með aðstoð fagfólks með sérþekkingu á geð- og fíknivanda. Fyrir hann eru úrræði eins og Klettabær, Stuðlar og BUGL bara geymslustaðir, þrátt fyrir að ýmis þjónusta sé þar í boði. Það er bara ekki þjónustan sem hann þarf. Foreldarnir óvinnufærir á síðasta ári Gauti telur að gróflega reiknað hafi hann kostað íslenska ríkið um 150 til 180 milljónir á síðasta ári sem ungmenni með geð- og fíknivanda. Inn í það reiknisdæmi tekur hann allar innlagnir á geðdeild og gjörgæslu og búsetu í Klettabæ þar sem hann hefur búið síðastliðin tvö ár. Er þá ekki tekið með að báðir foreldrar hans voru óvinnufærir á síðasta ári og þurftu á endurhæfingu að halda, enda fylgir því gríðarlegt álag eiga barn með svo alvarlegan vanda og þá þarft oft eitthvað undan að láta. Algengt er að foreldrar þessara barna jafnvel tapi heilsunni eftir þrotlausa baráttu við kerfið. Það er ekki aðeins barnið sjálft sem er undir, heldur öll fjölskyldan. Foreldrar, systkini og jafnvel ömmur og afar. Gauti er heppinn því hann á stóra fjölskyldu og gott bakland, en geð- og fíknivandi spyr hvorki um stétt né stöðu. Hans vandi og úrræðaleysi kerfisins hefur því haft áhrif á marga einstaklinga. Frétt af mbl.is „Það er galið að barnið mitt sé dáið“ Hefði getað sparað ríkinu hundruð milljóna „Ein lausn væri að byrja að greiða meðferðir fyrir ungmenni með fjölþættan vanda í útlöndum. Það kostar tífalt minna og sumar meðferðir eru árangursríkari. Þar væri mikill sparnaður sem gæti farið í að byggja meðferðarheimili fyrir ungmenni með geð- og fíknivanda og hækka laun heilbrigðisstarfsmanna, sem myndi skila því að fleiri myndu vilja vinna þessi störf.“ Ekki sé einungis um að ræða sparnað fyrir ríkið heldur hafi það einnig jákvæð félagsleg áhrif á ungmennin, sem skili betri samfélagsþegnum. „Segjum að við séum með ungling og að hann nái bata eftir fyrstu meðferð. Hann getur greitt skatta þegar hann er orðinn fullorðinn, barneignatíðni getur aukist, glæpatíðni lækkað og hægt væri að spara heilbrigðiskerfinu heilan helling. Þannig einstakling geturðu fengið út úr góðri meðferð, sérstaklega á unga aldri.“ Hann bendir á að ef hann sjálfur hefði verið sendur í meðferð og viljað þiggja hana, fyrr í sínu bataferli, þá hefði hann getað sparað heilbrigðiskerfinu hundruð milljóna. Frétt af mbl.is Svona smygla börnin inn fíkniefnum 470 blaðsíður um Gauta Einarsson Gauti hefur búið í búsetuúrræði á vegum Klettabæjar frá því í mars 2024. Um er að ræða einkarekið úrræði þar sem veitt er sérhæfð þjónusta fyrir börn og ungmenni með fjölþættar stuðningsþarfir, en foreldrar hans þurftu að berjast fyrir því að koma honum þangað inn. Gauta finnst mjög gott að búa þar og telur að illa hefði farið ef hann hefði ekki komist þangað inn. „Ef það væri ekki fyrir Klettabæ væri ég